Ngày càng nhiều nơi cho bài test thay vì chỉ trò chuyện. Với ứng viên, đây thường là tin tốt: bài test công bằng hơn hẳn với người làm được việc nhưng chưa giỏi nói, và nó cũng cho bạn thấy công việc thật trông như thế nào.
Nhưng có một ranh giới cần biết, vì không phải bài test nào cũng để đánh giá bạn.
Các dạng thường gặp
Bài kiểm tra kỹ năng cụ thể
Cho một bảng dữ liệu lộn xộn, yêu cầu ra báo cáo. Cho hai bảng, yêu cầu ghép theo mã. Cho một đoạn văn, yêu cầu sửa lỗi và viết lại.
Đây là dạng công bằng nhất: có đáp án, làm được hay không rất rõ.
Bài tập tình huống
Cho một tình huống thật trong công việc và hỏi bạn xử lý thế nào — khách phàn nàn, số liệu không khớp, hai bộ phận mâu thuẫn.
Ở dạng này, cách bạn lập luận quan trọng hơn đáp án. Người chấm muốn thấy bạn đặt câu hỏi gì trước khi kết luận.
Bài kiểm tra tư duy và tính cách
Với dạng tính cách, không có đáp án đúng sai. Trả lời trung thực là chiến lược tốt nhất — cố đoán "đáp án họ muốn" thường tạo ra một hồ sơ mâu thuẫn, và các bài này có cách phát hiện sự thiếu nhất quán.
Bài thuyết trình
Thường ở vị trí cao hơn. Điều được đánh giá là cấu trúc trình bày và khả năng trả lời câu hỏi ngược, không phải slide đẹp.
Cách làm cho tốt
Trước khi bắt đầu, hỏi bốn câu
- Bài này mất khoảng bao lâu?
- Nộp trước khi nào?
- Kết quả được đánh giá theo tiêu chí gì?
- Em được dùng công cụ nào, có được tra cứu không?
Hỏi những câu này không làm bạn mất điểm. Ngược lại, nó cho thấy bạn làm việc có kế hoạch — và câu trả lời của họ nói khá nhiều về nơi đó.
Khi làm
- Đọc kỹ đề trước khi bắt tay — nhiều người mất điểm vì làm thừa hoặc làm thiếu so với yêu cầu
- Nêu rõ giả định của bạn nếu đề thiếu thông tin. Đây là điểm cộng lớn, vì trong công việc thật đề bài luôn thiếu thông tin.
- Ưu tiên đúng và gọn hơn là nhiều
- Trình bày sạch sẽ — với bài về dữ liệu, cách bạn tổ chức file cũng đang được chấm
- Nộp đúng hạn — trễ hạn xoá phần lớn giá trị của một bài làm tốt
Khi nộp
Kèm vài dòng ngắn: bạn hiểu đề thế nào, đã giả định gì, và nếu có thêm thời gian thì sẽ làm gì thêm.
Vài dòng này thường tạo khác biệt lớn hơn cả phần bài làm, vì nó cho thấy cách bạn suy nghĩ.
Nếu không làm được hết
Nộp phần làm được kèm giải thích, thay vì im lặng hoặc xin thêm nhiều lần. Trung thực về giới hạn của mình tốt hơn nhiều so với nộp một bài không phải của mình — vì vòng sau họ sẽ hỏi bạn về chính bài đó.
Khi nào một bài test đã vượt quá giới hạn
Đây là phần cần nói thẳng.
Dấu hiệu bài test đã thành việc thật:
- Khối lượng lớn bất thường — bài đòi nhiều ngày làm việc cho một vị trí phổ thông
- Là việc đang cần làm của công ty, không phải tình huống mô phỏng: kế hoạch cho chiến dịch sắp chạy, thiết kế cho sản phẩm sắp ra, danh sách khách hàng thật cần liên hệ
- Yêu cầu sản phẩm dùng được ngay chứ không phải mẫu để đánh giá
- Yêu cầu bàn giao dữ liệu, tài khoản, hoặc quan hệ của bạn từ công việc cũ
- Không có thời hạn phản hồi rõ ràng sau khi bạn nộp
- Nhiều vòng test liên tiếp mà không tiến triển gì về mặt trao đổi
Cách xử lý lịch sự mà rõ ràng:
"Em rất muốn thể hiện năng lực cho vị trí này. Bài này khá lớn nên em xin đề xuất: em làm một phần đại diện trong khoảng 2 giờ để anh chị đánh giá cách làm của em, và mình trao đổi thêm ở buổi sau. Nếu cần bản đầy đủ thì mình bàn về hình thức hợp tác ạ."
Câu này không phải là từ chối. Nó đặt lại phạm vi một cách hợp lý, và phản ứng của họ cho bạn biết rất nhiều: nơi làm việc đàng hoàng sẽ đồng ý ngay.
Ranh giới rõ nhất
Một bài test hợp lý không tạo ra thứ dùng được ngay cho công ty. Khi nó tạo ra được — và họ giữ lại dùng — thì đó không còn là đánh giá nữa.
Những thứ không bao giờ nên chấp nhận
- Nộp bất kỳ khoản tiền nào để được làm bài test, được đào tạo, hay được nhận việc
- Giao bản gốc giấy tờ tuỳ thân
- Cung cấp thông tin tài khoản ngân hàng, mã xác thực, mật khẩu
- Chia sẻ dữ liệu, tài liệu nội bộ của công ty cũ — vừa vi phạm cam kết bảo mật, vừa là tín hiệu xấu về chính bạn
Nguyên tắc gọn nhất vẫn là: đi xin việc thì không phải trả tiền. Các dấu hiệu tuyển dụng cần tránh xa nằm ở bài xin việc ở khu công nghiệp.
Sau khi nộp
- Giữ lại bản bạn đã nộp
- Nếu tới hạn phản hồi mà im lặng, hỏi lại một lần bằng vài dòng lịch sự
- Nếu bị loại, hỏi xin nhận xét ngắn — nhiều nơi sẵn sàng cho, và đó là thứ có ích cho lần sau
Thời điểm hỏi lại và cách đọc thư mời nằm ở bài sau buổi phỏng vấn.
Nhìn từ phía nhà tuyển dụng
Nếu bạn là người ra đề, ba nguyên tắc giữ cho bài test công bằng: ngắn, giống việc thật, và không phải việc bạn đang cần làm. Chi tiết ở bài phỏng vấn ứng viên.
Hỏi đáp
Có nên hỏi trả phí cho bài test lớn không?
Với bài đòi nhiều ngày làm việc và tạo ra sản phẩm dùng được, đề nghị này hoàn toàn hợp lý và nhiều nơi chuyên nghiệp có chính sách sẵn. Cách nói nên nhẹ nhàng và gắn với phạm vi công việc.
Được dùng công cụ hỗ trợ khi làm bài không?
Hỏi trước. Nếu được phép thì cứ dùng, nhưng phải hiểu và giải thích được kết quả — vòng sau họ sẽ hỏi.
Làm sai bài test thì có nên xin làm lại không?
Thay vì xin làm lại, hãy nói rõ bạn nhận ra sai ở đâu và sẽ sửa thế nào. Điều đó thường được đánh giá cao hơn một bài làm lại hoàn hảo.
Test tính cách có thể "luyện" để đạt không?
Không nên. Các bài này có cơ chế phát hiện trả lời thiếu nhất quán, và kể cả khi qua được thì bạn cũng vào một vị trí không hợp với mình.