"Lái xe" là một trong những nghề tuyển nhiều nhất và cũng bị gộp chung nhiều nhất. Thực tế nó gồm ít nhất bốn nhánh khác hẳn nhau về giờ giấc, rủi ro, yêu cầu giấy tờ và thu nhập — tới mức người chọn nhầm nhánh sẽ thấy nghề này hoàn toàn khác với hình dung ban đầu.
Nhánh 1 — Lái xe dịch vụ chở khách theo ứng dụng
- Vào dễ nhất: cần bằng lái phù hợp, xe đủ điều kiện kinh doanh vận tải và các giấy tờ theo quy định
- Thu nhập biến động theo giờ chạy và theo khu vực; phần lớn phụ thuộc vào số giờ bạn bỏ ra
- Chi phí do bạn chịu: xăng, bảo dưỡng, khấu hao, bảo hiểm. Đây là phần quyết định còn lại bao nhiêu
- Rủi ro chính: tính nhầm chi phí thật, và hao mòn xe nhanh hơn dự tính
Phép tính đúng là quy tất cả về đồng trên mỗi cây số, không phải đếm doanh thu theo cuốc. Cách cộng đủ ở bài dùng xe chạy dịch vụ; với xe máy thì ở bài chạy xe máy kiếm sống.
Nhánh 2 — Lái xe cho doanh nghiệp hoặc cá nhân
- Có hợp đồng lao động, có bảo hiểm, thu nhập ổn định theo tháng
- Giờ giấc phụ thuộc lịch của người bạn phục vụ — đây là điểm khác biệt lớn nhất và cũng là điều nhiều người không lường trước
- Xe do công ty lo, bạn không chịu khấu hao — lợi thế lớn so với nhánh 1
- Yêu cầu thêm: cẩn thận, kín đáo, biết xử lý tình huống, thường cần lý lịch rõ ràng
Đây là nhánh ổn định nhất và thường bị đánh giá thấp. Với người muốn có bảo hiểm và thu nhập đều, nó hơn hẳn chạy dịch vụ tự do — dù con số danh nghĩa có thể trông thấp hơn.
Nhánh 3 — Vận tải hàng hoá
- Cần bằng lái hạng cao hơn, và với nhiều loại xe còn cần chứng chỉ hoặc giấy tờ chuyên môn theo quy định
- Thu nhập cao hơn hai nhánh trên ở cùng số giờ, nhưng đi kèm đường dài và xa nhà
- Rủi ro nghề nghiệp cao hơn: lái đêm, mệt mỏi, áp lực thời gian giao hàng
- Có nhánh phụ ít người biết: xe nâng, xe chuyên dụng trong kho — giờ giấc ổn định hơn hẳn và gắn với khu công nghiệp
Nhánh phụ ở gạch đầu dòng cuối đáng chú ý với người muốn ở gần nhà: nó nằm trong hệ sinh thái kho vận, nơi có đường phát triển rõ ràng — xem bài kho vận và chuỗi cung ứng.
Nhánh 4 — Vận tải hành khách
- Yêu cầu cao nhất về giấy tờ và kinh nghiệm, vì chở người
- Trách nhiệm lớn, và quy định về thời gian lái xe liên tục được kiểm soát chặt
- Có nhánh ổn định: đưa đón công nhân, đưa đón học sinh, xe tuyến cố định — giờ giấc rõ ràng, về nhà mỗi ngày
Nhánh đưa đón công nhân và học sinh là lựa chọn hợp lý với người muốn nghề lái xe nhưng không muốn xa nhà.
Bằng cấp và giấy tờ — kiểm cho đúng nhánh
Việc lái đúng hạng bằng không chỉ là chuyện bị phạt: lái sai hạng có thể ảnh hưởng tới việc bồi thường bảo hiểm khi xảy ra sự cố. Nguyên tắc phân hạng và hai chỗ hay nhầm ở bài giấy phép lái xe: hạng nào lái được xe gì.
Ngoài bằng lái, tuỳ nhánh còn cần: giấy khám sức khoẻ định kỳ, chứng chỉ nghiệp vụ, và với xe kinh doanh vận tải thì các giấy tờ về điều kiện kinh doanh. Hãy hỏi rõ danh mục trước khi nhận việc, và hỏi bên nào chịu chi phí.
Vì sao thu nhập chênh nhau nhiều
Bốn yếu tố, xếp theo mức ảnh hưởng:
- Hạng bằng và loại xe được phép lái — đây là rào cản rõ nhất và cũng là đòn bẩy dễ thấy nhất
- Bạn có chịu chi phí xe hay không — chênh lệch giữa lái xe công ty và chạy xe của mình rất lớn khi tính đủ
- Có đi đêm, đi xa, đi tuyến khó hay không
- Trách nhiệm kèm theo: giao nhận hàng, chứng từ, xử lý sự cố, quản lý một nhóm xe
Yếu tố 4 là con đường lên rõ nhất trong nghề, và cũng là chỗ ít người để ý — xem phần dưới.
Tra mặt bằng cho chức danh và tỉnh cụ thể tại công cụ tra lương; nhu cầu theo khu vực tại bản đồ nhân lực.
Con đường đi lên: bốn hướng
- Nâng hạng bằng để lái được loại xe có mức cao hơn — đây là bước có tỷ lệ lợi ích trên chi phí rõ nhất
- Chuyển từ chạy tự do sang có hợp đồng, để không chịu khấu hao và có bảo hiểm
- Thêm phần việc ngoài lái: giao nhận, chứng từ, kiểm hàng, làm việc với khách — đây là chỗ biến bạn từ người lái thành người vận hành
- Lên điều phối hoặc quản lý đội xe: sắp lịch, theo dõi chi phí, quản lý bảo dưỡng. Người từng lái mà làm được phần này rất được việc
Hướng thứ tư đòi hỏi những kỹ năng không ai dạy trong trường lái: ghi chép số liệu, viết báo cáo ngắn, dùng bảng tính. Đây là điểm chung với nghề kỹ thuật vận hành — xem bài nghề cơ khí và kỹ thuật vận hành và kỹ năng bảng tính.
Sức khoẻ và an toàn — phần quyết định tuổi nghề
- Ngủ đủ là điều kiện làm việc, không phải chuyện cá nhân. Buồn ngủ đứng sau rất nhiều vụ mà không ai ghi vào biên bản
- Tuân thủ giới hạn thời gian lái liên tục, kể cả khi bị thúc
- Khám sức khoẻ định kỳ, đặc biệt là mắt, huyết áp và cột sống
- Vận động giữa các chặng — ngồi lâu là nguyên nhân của phần lớn vấn đề sức khoẻ trong nghề này
Kỹ năng lái an toàn trên đường trường và cách xử lý sự cố ở bài lái trên cao tốc và lái xe đường dài.
Sáu câu nên hỏi trước khi nhận việc
- Hợp đồng loại gì, có đóng bảo hiểm trên mức nào?
- Giờ làm việc thực tế ra sao, có trực ngoài giờ không, tính thế nào?
- Xe của công ty hay của tôi? Ai chịu xăng, bảo dưỡng, phạt nguội?
- Có phải làm thêm phần việc gì ngoài lái không?
- Nếu xảy ra va chạm, trách nhiệm và bảo hiểm xử lý thế nào?
- Đội xe hiện có mấy người, có ai gắn bó trên hai năm không?
Câu 3 và câu 5 là hai câu tránh được nhiều rắc rối nhất. Danh sách câu hỏi chung khi nhận việc ở khu công nghiệp có thêm ở bài xin việc ở khu công nghiệp.
Hỏi đáp
Nên bắt đầu từ nhánh nào?
Nếu chưa có kinh nghiệm và có sẵn xe, nhánh dịch vụ vào nhanh nhất. Nếu muốn ổn định và có bảo hiểm, nhắm thẳng nhánh lái xe cho doanh nghiệp — nhiều nơi nhận người mới và đào tạo thêm.
Có nên vay mua xe để chạy dịch vụ không?
Phải tính đủ trước: khoản trả nợ hằng tháng cộng chi phí vận hành so với thu nhập ở kịch bản thấp, không phải kịch bản tốt. Cách tính ở bài mua xe trả góp: tính đủ chi phí thật.
Nghề này có bị ảnh hưởng bởi tự động hoá không?
Trong tầm nhìn gần, phần lái vẫn cần người ở điều kiện giao thông Việt Nam. Nhưng phần điều phối và tối ưu tuyến thì đã được phần mềm hoá — nên hướng an toàn vẫn là dịch chuyển sang phần vận hành và quản lý.
Lớn tuổi rồi có vào nghề được không?
Được, và ở nhánh lái xe cho doanh nghiệp thì sự điềm tĩnh còn là lợi thế. Điều kiện thực tế là sức khoẻ đạt yêu cầu khám định kỳ và thị lực còn tốt.
