Nghề xây dựng: từ thợ tới giám sát, và vì sao bước chuyển đó khó hơn học thêm tay nghề

Đây là một trong những ngành sử dụng nhiều lao động nhất ở Việt Nam, tuyển gần như quanh năm, và vào được bằng tay nghề chứ không cần bằng cấp.

Thu nhập ở nhóm thợ có tay nghề khá so với nhiều nghề cùng bậc. Nhưng đường lên thì đòi hỏi những thứ hoàn toàn không nằm trong tay nghề — và đó là lý do rất nhiều người giỏi nghề vẫn dừng lại ở đúng một vị trí suốt hai mươi năm.

Bốn nhóm vị trí

1. Lao động phổ thông

Phụ hồ, vận chuyển vật liệu, dọn dẹp công trường.

• Vào dễ nhất, không cần kinh nghiệm
• Thu nhập tính theo công, phụ thuộc số ngày làm được
• Đây nên là điểm bắt đầu, không phải điểm dừng — người ở lại nhóm này nhiều năm là người không có kế hoạch học nghề

2. Thợ có tay nghề

Thợ xây, thợ sắt, thợ mộc, thợ điện nước, thợ sơn, thợ ốp lát.

• Tay nghề tích luỹ được và mang đi được — đây là điểm mạnh lớn nhất của nghề này
• Thu nhập cao hơn rõ so với nhóm 1, và chênh lệch giữa thợ giỏi với thợ trung bình cũng lớn
• Thợ điện nước và thợ hoàn thiện có lợi thế riêng: nhu cầu sửa chữa nhà dân quanh năm, không phụ thuộc công trình lớn

3. Tổ trưởng, cai thầu nhỏ

• Chuyển từ làm sang tổ chức người làm: chia việc, nhận khoán, tính công
• Thu nhập gắn với hiệu quả tổ chức, không còn gắn với số giờ bạn cầm bay
• Đây là bước chuyển thật sự đầu tiên, và cũng là chỗ nhiều người trượt vì thiếu phần tính toán

4. Giám sát, kỹ thuật, chỉ huy công trình

• Đọc bản vẽ, kiểm chất lượng, nghiệm thu, làm hồ sơ
• Thường yêu cầu bằng cấp hoặc chứng chỉ, tuỳ vị trí và tuỳ quy mô công trình
• Thu nhập ổn định theo tháng, có hợp đồng và bảo hiểm — khác hẳn nhóm 1 và 2

Cấu trúc thu nhập — ba hình thức, ba mức rủi ro

1. Theo công nhật: đơn giản, nhưng không có việc thì không có thu nhập
2. Theo khoán khối lượng: thu nhập cao hơn nếu làm nhanh, nhưng bạn chịu rủi ro về khối lượng phát sinh và về vật tư
3. Lương tháng có hợp đồng: thấp hơn ở đỉnh nhưng ổn định và có bảo hiểm

Ba câu phải hỏi trước khi nhận việc theo khoán:

• Khối lượng tính thế nào, ai đo và nghiệm thu?
• Vật tư ai lo, hao hụt tính cho ai?
• Thanh toán khi nào — theo đợt hay khi xong toàn bộ, và giữ lại bao nhiêu phần trăm?

Câu thứ ba là chỗ mất tiền phổ biến nhất trong ngành này. Cách đọc cơ chế thu nhập biến đổi nói chung ở bài lương theo hoa hồng, sản phẩm và chỉ tiêu.

Tra mặt bằng cho chức danh và tỉnh của bạn tại công cụ tra lương; nhu cầu theo khu vực tại bản đồ nhân lực.

Hai đặc điểm chi phối cả nghề

Tính thời vụ và tính dự án

Công việc gắn với tiến độ công trình, và có những giai đoạn không có việc. Hai hệ quả:

• Đừng tính thu nhập cả năm theo tháng cao điểm — hãy tính theo số ngày công thực tế trong mười hai tháng gần nhất
• Cần quỹ dự phòng dày hơn so với nghề có lương tháng

Nhịp mùa của thị trường lao động nói chung ở bài nhu cầu tuyển dụng theo mùa. Riêng ở phía Nam, mùa mưa thường làm chậm tiến độ nhiều loại công việc.

Hợp đồng và bảo hiểm — chỗ yếu nhất của ngành

Rất nhiều người trong ngành làm việc không có hợp đồng lao động, và đó là chỗ thiệt hại lớn nhất về lâu dài.

• Không có hợp đồng nghĩa là không có bảo hiểm: không chế độ ốm đau, không tai nạn lao động, không tích luỹ cho sau này — xem bài bảo hiểm xã hội đổi lại được gì
• Với nghề có rủi ro cao như xây dựng, đây là thiếu sót nghiêm trọng
• Nếu làm theo thời vụ, hãy giữ bằng chứng: tin nhắn thoả thuận, ảnh chấm công, giấy nhận tiền — xem bài việc thời vụ và bán thời gian

An toàn lao động — phần không nhân nhượng

Đây là ngành có rủi ro cao nhất trong các ngành phổ biến. Bốn điều tối thiểu:

• Dùng đầy đủ bảo hộ được cấp: mũ, dây an toàn khi làm trên cao, giày, găng
• Báo bằng văn bản khi thiết bị hỏng hoặc thiếu — việc báo cũng bảo vệ bạn về sau
• Tham gia huấn luyện an toàn và giữ giấy chứng nhận
• Không làm việc trên cao khi mệt, khi trời mưa gió, hoặc khi giàn giáo chưa được kiểm

Nếu xảy ra tai nạn, trình tự trong ngày đầu và những chỗ hay mất quyền ở bài tai nạn lao động. Đọc trước, vì đó là loại thông tin không kịp tìm khi cần.

Đường lên: bốn hướng, và thứ quyết định

Tay nghề đưa bạn tới nhóm 2 và giữ bạn ở đó. Bước sang nhóm 3 và 4 đòi hỏi ba thứ không nằm trong tay nghề:

1. Đọc bản vẽ — ranh giới rõ nhất giữa thợ và người tổ chức công việc
2. Bóc tách khối lượng và tính toán vật tư — quyết định bạn nhận khoán có lãi hay lỗ
3. Ghi chép và làm hồ sơ: nhật ký thi công, biên bản nghiệm thu, hồ sơ hoàn công

Bốn hướng đi lên:

• Lên tổ trưởng, rồi nhận khoán — cần cả ba thứ trên, đặc biệt là thứ hai
• Đi sâu vào nghề hiếm: thợ có tay nghề đặc thù, thi công hạng mục kỹ thuật cao
• Chuyển sang giám sát, kỹ thuật — cần bổ sung bằng cấp hoặc chứng chỉ, nhưng người từng làm thợ mà lên giám sát rất được việc vì họ biết thực tế
• Làm dịch vụ sửa chữa nhà dân: ổn định hơn công trình, nhu cầu quanh năm, và tự chủ hơn

Ba kỹ năng nền cần cho cả bốn hướng, và đều học được ngoài giờ: bảng tính (xem bài kỹ năng bảng tính), đọc số (xem bài đọc số trong công việc), và viết gọn (xem bài viết trong công việc).

Đây chính là mẫu hình chung với các nghề vào bằng tay nghề khác — xem bài nghề cơ khí và kỹ thuật vận hành.

Nếu làm dịch vụ sửa chữa nhà dân

Đây là hướng nhiều thợ chuyển sang khi lớn tuổi hơn, và nó có logic riêng:

• Uy tín và giới thiệu là nguồn việc chính — một khách hài lòng mang lại nhiều khách hơn mọi cách quảng cáo
• Báo giá rõ ràng và có văn bản là điểm khác biệt lớn nhất so với phần đông — xem bài sửa nhà: chọn thợ, đọc báo giá, hợp đồng để biết chủ nhà đang tìm gì
• Xử lý phát sinh minh bạch — đây là chỗ mất khách nhiều nhất
• Nhận việc trong bán kính hợp lý, vì thời gian di chuyển ăn vào thu nhập

Sức khoẻ — thứ quyết định bạn làm được bao lâu

Đây là nghề mà cơ thể là công cụ, nên tuổi nghề phụ thuộc vào việc giữ gìn:

• Bảo vệ lưng và khớp: nâng đúng tư thế, dùng dụng cụ hỗ trợ thay vì gắng sức
• Chống nắng nóng: uống đủ nước, tránh làm việc nặng vào giờ nắng gắt nhất
• Bảo vệ hô hấp khi làm việc có bụi — hậu quả tích luỹ theo năm và không hồi phục
• Khám sức khoẻ định kỳ và giữ kết quả qua các năm

Chuyển dần sang phần tổ chức và giám sát trước khi cơ thể không chịu nổi nữa — đó là kế hoạch dài hạn quan trọng nhất trong nghề này.

Sáu câu nên hỏi trước khi nhận việc

1. Hợp đồng loại gì, có đóng bảo hiểm không?
2. Tính công nhật hay khoán, và tính thế nào?
3. Thanh toán khi nào, có giữ lại phần trăm không?
4. Ăn ở tại công trường thế nào?
5. Bảo hộ lao động ai cấp?
6. Nếu có tai nạn thì xử lý ra sao?

Câu 3 và câu 6 là hai câu tránh được nhiều rắc rối nhất. Danh sách câu hỏi chung khi nhận việc ở bài xin việc ở khu công nghiệp.

Hỏi đáp

Không có bằng cấp thì lên giám sát được không?

Một số vị trí yêu cầu bằng hoặc chứng chỉ theo quy định. Nhưng đường qua tổ trưởng và nhận khoán thì không cần bằng — và nhiều người đi theo hướng đó tới quy mô lớn hơn hẳn.

Học đọc bản vẽ ở đâu?

Có các khoá ngắn ở trường nghề và trung tâm dạy nghề. Nhưng cách học nhanh nhất là xin bản vẽ của chính công trình đang làm và đối chiếu với thực tế mỗi ngày — bạn có sẵn phòng thực hành tốt nhất.

Ngành này có bị ảnh hưởng bởi tự động hoá không?

Phần thi công tại chỗ vẫn cần người trong tầm nhìn gần. Phần thay đổi nhanh là vật liệu và cấu kiện đúc sẵn — nên hướng an toàn là học các phương pháp thi công mới thay vì chỉ giữ cách làm cũ.

Làm xây dựng ở nước ngoài có nên không?

Thu nhập cao hơn nhưng chi phí ban đầu lớn và rủi ro thật. Phải xác minh đơn vị đưa đi và đọc kỹ hợp đồng — danh sách kiểm ở bài đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng.