Làm thời vụ, làm bán thời gian, làm theo mùa cao điểm — đây là nhóm việc rất phổ biến với sinh viên, người mới ra trường, người làm thêm ngoài giờ, và lao động ở khu công nghiệp vào mùa đơn hàng.
Và đây cũng là nhóm ít được bảo vệ nhất trong thực tế. Không phải vì luật không bảo vệ, mà vì không ai làm giấy tờ — nên khi có chuyện thì không có gì để dựa vào.
Nguyên tắc cần biết trước
Bản chất quan hệ lao động không phụ thuộc vào tên gọi của thoả thuận. Nếu bạn làm việc dưới sự quản lý, theo giờ giấc do bên kia sắp xếp, và được trả công — thì đó là quan hệ lao động, dù tờ giấy có ghi là "cộng tác viên" hay "thử việc" hay không có tờ giấy nào.
Điều đó có nghĩa bạn có những quyền cơ bản, kể cả khi làm ngắn hạn:
- Được trả đủ công đã làm, đúng thời hạn thoả thuận
- Được trả thêm cho giờ làm thêm và ca đêm theo quy định
- Được bảo đảm điều kiện an toàn lao động
- Không bị giữ giấy tờ tuỳ thân bản gốc
- Không phải nộp tiền để được làm việc
Bốn quyền đầu là quyền; hai quyền cuối là giới hạn không được vượt qua, và nếu bị vi phạm thì đó là dấu hiệu dừng lại chứ không phải chuyện thương lượng.
Ba kiểu bị quỵt hay gặp nhất
1. Giữ lương tháng đầu, hoặc "giữ lại một phần đến khi nghỉ"
Cách nói thường là để "bảo đảm bạn làm đủ thời gian". Nhưng trong thực tế, đây là cách giữ chân bằng tiền của chính bạn — và khi bạn nghỉ, phần giữ lại thường tìm được lý do để không trả.
Cách phòng: thoả thuận rõ chu kỳ trả lương ngay từ đầu, và nếu có khoản giữ lại thì phải ghi rõ giữ bao nhiêu, trả khi nào, điều kiện gì.
2. Trừ tiền vì lỗi trong công việc
Làm vỡ đồ, tính sai tiền, khách phàn nàn — và bị trừ vào lương.
Việc phạt tiền không phải là hình thức xử lý kỷ luật hợp lệ. Nếu có thiệt hại thật do lỗi của người lao động, việc bồi thường phải theo trình tự và có căn cứ, chứ không phải trừ thẳng vào lương theo quyết định của quản lý.
Cách phòng: hỏi rõ ngay từ đầu về quy định này, và nếu thấy nơi đó trừ tiền tuỳ tiện thì cân nhắc lại.
3. Cắt việc trước ngày trả lương
Làm gần đủ chu kỳ thì bị cho nghỉ, rồi lương phần đã làm bị kéo dài hoặc không trả.
Cách phòng: đây chính là lý do phải giữ bằng chứng số giờ đã làm — phần tiếp theo.
Giữ bằng chứng: việc quan trọng nhất và rẻ nhất
Với việc ngắn hạn, thứ bảo vệ bạn không phải hợp đồng dài mà là bằng chứng. Năm thứ nên có:
- Thoả thuận bằng văn bản, dù chỉ là một trang: công việc gì, mức công bao nhiêu, tính theo giờ hay theo ca, trả khi nào, làm từ ngày nào tới ngày nào
- Tự ghi lại giờ làm mỗi ngày — một ghi chú trên điện thoại là đủ. Đây là thứ quyết định khi có tranh chấp về số giờ
- Giữ tin nhắn phân công việc, phân ca, yêu cầu làm thêm
- Nhận lương qua chuyển khoản nếu có thể, hoặc có biên nhận
- Chụp lại bảng chấm công nếu nơi đó có
Điểm 2 là điểm có tỷ lệ lợi ích trên công sức cao nhất. Mất ba mươi giây mỗi ngày, và khi cần thì nó là thứ duy nhất bạn có.
Cách kiểm tiền làm thêm giờ nằm ở bài làm thêm giờ và phép năm.
Thoả thuận gì trước khi bắt đầu
- Mức công — theo giờ, theo ca, hay theo sản phẩm
- Cách tính giờ làm thêm và ca đêm
- Chu kỳ trả — theo tuần, theo tháng, hay khi kết thúc
- Ca làm việc và cách báo nghỉ
- Có phụ cấp gì không — ăn ca, đi lại
- Bạn tự lo hay được cấp đồng phục, dụng cụ, trang bị bảo hộ
Mục cuối liên quan tới an toàn: nếu công việc có rủi ro mà bạn phải tự lo bảo hộ, đó là dấu hiệu về cách nơi đó vận hành.
Về bảo hiểm
Việc tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc phụ thuộc vào bản chất và thời gian của quan hệ lao động theo quy định, chứ không phụ thuộc vào tên gọi ghi trên giấy.
Nếu bạn làm dài và đều đặn nhưng không được đóng, đây là điều đáng hỏi — và nếu không rõ, hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội tại địa phương. Xem thêm bài bảo hiểm xã hội đổi lại được gì.
Nếu bị quỵt
- Đề nghị bằng văn bản hoặc tin nhắn, nêu rõ số giờ đã làm và số tiền — giữ bằng chứng đã gửi
- Tập hợp bằng chứng: ghi chép giờ làm, tin nhắn phân ca, ảnh chụp bảng chấm công, sao kê nếu từng nhận lương
- Liên hệ cơ quan quản lý lao động tại địa phương để được hướng dẫn
- Chú ý thời hiệu — đừng để lâu rồi mới tìm hiểu
Nhiều người bỏ qua vì số tiền không lớn. Điều đó dễ hiểu, nhưng nếu bạn còn giữ bằng chứng thì bước 1 thường đã đủ giải quyết — vì bên kia biết bạn có căn cứ.
Dấu hiệu nên tránh xa ngay từ đầu
- Yêu cầu nộp tiền dưới bất kỳ tên gọi nào: phí đồng phục, phí đào tạo, tiền đặt cọc
- Giữ bản gốc giấy tờ tuỳ thân
- Không nói rõ mức công trước khi bắt đầu, hoặc mức công thay đổi sau khi đã làm
- Mô tả công việc mơ hồ, "làm nhiệm vụ trên ứng dụng", "chốt đơn"
- Yêu cầu ứng tiền trước rồi hoàn lại sau
- Không có địa chỉ cố định
Nguyên tắc không đổi: đi làm thì được trả tiền, không phải trả tiền. Chi tiết các hình thức lừa đảo tuyển dụng nằm ở bài xin việc ở khu công nghiệp và làm việc từ xa.
Làm thời vụ có ích gì cho sự nghiệp
Đây là phần ít người tận dụng. Việc thời vụ cho bạn hai thứ đưa vào hồ sơ được:
- Bằng chứng đã đi làm thật — đúng giờ, chịu áp lực, xử lý khách. Với người chưa có kinh nghiệm, đây là thứ có giá
- Quan hệ và giới thiệu — nhiều người được nhận chính thức từ một công việc thời vụ làm tốt
Cách viết những công việc này vào CV cho đúng — theo kết quả chứ không theo mô tả — nằm ở bài CV khi chưa có kinh nghiệm.
Hỏi đáp
Không có hợp đồng thì có đòi được lương không?
Có, nếu chứng minh được quan hệ lao động và số giờ đã làm. Đây chính là lý do việc tự ghi chép giờ làm và giữ tin nhắn quan trọng tới vậy.
Sinh viên đi làm thêm có được đóng bảo hiểm không?
Phụ thuộc bản chất và thời gian của quan hệ lao động theo quy định, không phụ thuộc việc bạn là sinh viên. Nếu không rõ, hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội tại địa phương.
Làm thời vụ mùa cao điểm rồi được giữ lại thì tính sao?
Nên làm rõ bằng văn bản khi chuyển sang làm chính thức: từ ngày nào, mức lương bao nhiêu, và thời gian làm thời vụ có được tính không.
Bị yêu cầu làm thêm giờ liên tục thì sao?
Làm thêm giờ có giới hạn và về nguyên tắc cần sự đồng ý của người lao động. Nếu tình trạng kéo dài, hãy nêu rõ và ghi lại — đó cũng là bằng chứng cho số giờ bạn đã làm.
