Tin đến bất ngờ — công ty tái cấu trúc, cắt giảm, hoặc chấm dứt hợp đồng. Phản xạ đầu tiên của nhiều người là ký cho xong rồi về, vì đang sốc và không muốn kéo dài.
Nhưng tuần đầu tiên là lúc bạn còn nhiều quyền nhất — và cũng là lúc dễ bỏ mất chúng nhất.
Bài này chia theo thứ tự thời gian, vì thứ tự mới là thứ quyết định.
Ngày đầu tiên: đừng ký ngay
Bạn có quyền đọc kỹ trước khi ký bất cứ giấy tờ nào.
Câu nên dùng, bình tĩnh và không đối đầu:
"Em cảm ơn anh chị đã trao đổi. Em xin phép đọc kỹ các giấy tờ rồi phản hồi trong hôm nay hoặc ngày mai được không ạ?"
Ba việc cần làm rõ trước khi ký:
- Đây là hình thức gì — công ty đơn phương chấm dứt, hai bên thoả thuận chấm dứt, hay hết hạn hợp đồng? Ba thứ này khác nhau về quyền lợi.
- Lý do được nêu là gì, và có được ghi bằng văn bản không
- Các khoản bạn được nhận gồm những gì, tính thế nào
Điểm 1 quan trọng nhất. Ký vào một văn bản ghi "thoả thuận chấm dứt" khi thực tế là công ty đơn phương chấm dứt có thể làm thay đổi quyền lợi của bạn.
Ngày thứ hai tới thứ ba: liệt kê các khoản
Danh sách cần đối chiếu:
- Lương tới ngày làm việc cuối cùng, tính theo ngày công thực tế
- Phép năm chưa nghỉ hết — được thanh toán bằng tiền. Kiểm cả phần cộng thêm theo thâm niên, xem bài làm thêm giờ và phép năm
- Tiền làm thêm giờ chưa thanh toán
- Thưởng và phụ cấp đã phát sinh
- Trợ cấp thôi việc hoặc mất việc làm, tuỳ trường hợp và thời gian làm việc — hỏi rõ cách tính
- Bồi thường nếu công ty vi phạm thời gian báo trước hoặc chấm dứt không đúng quy định
Yêu cầu bảng tính chi tiết từng khoản, không nhận một con số tổng. Nếu có chỗ chưa rõ, hỏi bằng văn bản và giữ lại phản hồi.
Trước khi rời công ty: bốn giấy tờ phải lấy bằng được
- Quyết định hoặc văn bản chấm dứt hợp đồng lao động — cần cho thủ tục bảo hiểm thất nghiệp
- Sổ bảo hiểm xã hội đã chốt — đây là thứ quan trọng nhất và cũng hay bị chậm nhất
- Bảng tính và chứng từ các khoản đã thanh toán
- Chứng từ khấu trừ thuế thu nhập cá nhân trong năm — cần khi quyết toán
Mục 2 đáng nhấn: chốt sổ bảo hiểm là trách nhiệm của đơn vị sử dụng lao động, và nếu chậm thì bạn không làm được thủ tục thất nghiệp. Hãy hỏi rõ khi nào nhận được, và hỏi lại nếu quá hạn.
Ngoài ra, nếu quan hệ còn tốt: xin một thư xác nhận công việc ghi vị trí và thời gian làm việc. Nó hữu ích khi ứng tuyển sau này và rất khó xin lại sau vài tháng.
Trong vòng vài ngày: bảo hiểm thất nghiệp
Đây là khoản nhiều người bỏ lỡ vì có thời hạn nộp hồ sơ theo quy định kể từ ngày chấm dứt hợp đồng.
- Chuẩn bị: quyết định chấm dứt hợp đồng, sổ bảo hiểm đã chốt, giấy tờ tuỳ thân
- Nộp tại trung tâm dịch vụ việc làm tại địa phương
- Thực hiện việc thông báo tìm kiếm việc làm định kỳ theo hướng dẫn
Ngoài khoản trợ cấp, trung tâm dịch vụ việc làm còn có hỗ trợ học nghề và giới thiệu việc làm — hai phần này ít người dùng tới dù đã đóng bảo hiểm cho nó.
Điều kiện hưởng và mức hưởng theo quy định hiện hành — hỏi trực tiếp tại trung tâm cho trường hợp của bạn. Xem thêm bài bảo hiểm xã hội đổi lại được gì.
Bàn giao: làm tử tế, vì lý do rất thực dụng
Ngay cả khi bạn thấy bất công, việc bàn giao gọn gàng vẫn có lợi cho chính bạn:
- Người quản lý cũ là người tham chiếu tiềm năng
- Ngành nào cũng nhỏ hơn người ta tưởng, và người ta nhớ cách bạn rời đi
- Nó giữ cho việc thanh toán các khoản còn lại diễn ra suôn sẻ
Bàn giao đủ: tài liệu, tài khoản, thông tin liên hệ khách hàng, việc đang dở kèm trạng thái. Và lấy biên bản bàn giao có xác nhận.
Lưu ý: không mang theo dữ liệu, tài liệu nội bộ của công ty. Đây vừa là vi phạm cam kết bảo mật, vừa là điều nhà tuyển dụng sau đánh giá rất xấu nếu biết.
Tuần đầu tiên sau khi nghỉ: ba việc về tài chính
- Tính xem bạn cầm cự được bao lâu — tiền có sẵn chia cho chi tiêu tối thiểu hằng tháng. Con số này quyết định bạn có thể kén chọn tới mức nào.
- Cắt các khoản chi không thiết yếu ngay, đừng chờ tới lúc cạn
- Nếu có khoản vay, chủ động liên hệ ngân hàng sớm thay vì chờ trễ hạn — nhiều nơi có phương án hỗ trợ khi thu nhập gián đoạn, nhưng chỉ khi bạn báo trước
Điểm 3 rất đáng làm và ít người làm. Một khoản trễ hạn ảnh hưởng tới lịch sử tín dụng của bạn trong nhiều năm — và điều đó sẽ hiện ra khi bạn cần vay lần sau, chẳng hạn để mua nhà.
Tuần thứ hai: bắt đầu tìm việc, theo thứ tự này
- Cập nhật CV ngay, khi mọi thứ còn mới trong đầu — ghi theo kết quả, không theo mô tả công việc. Xem bài nhà tuyển dụng đọc CV trong bao lâu
- Chuẩn bị cách nói về việc nghỉ — xem phần dưới
- Báo cho mạng lưới quan hệ của bạn — đây là kênh hiệu quả nhất và nhiều người ngại dùng nhất
- Tra mặt bằng lương của chức danh và khu vực tại công cụ tra lương, để không bị hớ khi vội
- Ứng tuyển có chọn lọc nhưng đều đặn
Nói thế nào khi được hỏi vì sao nghỉ
Ngắn, thẳng, không kể lể, và chuyển nhanh sang phía trước:
"Công ty tái cấu trúc và cắt giảm bộ phận của em. Em đã bàn giao đầy đủ và đang tìm vị trí phù hợp với kinh nghiệm về mảng X."
Bị cắt giảm là chuyện rất phổ biến và người phỏng vấn hiểu điều đó. Thứ họ quan sát là cách bạn nói về nơi cũ — người nói xấu công ty cũ khiến họ nghĩ tới ngày bạn nói về họ.
Cách xử lý khoảng trống trong CV nếu việc tìm kéo dài nằm ở bài khoảng trống trong CV.
Nếu bạn cho rằng việc chấm dứt không đúng quy định
- Tập hợp bằng chứng: hợp đồng, quyết định chấm dứt, email, tin nhắn, bảng lương
- Gửi ý kiến bằng văn bản tới công ty, nêu rõ căn cứ, giữ bằng chứng đã gửi
- Liên hệ tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở nếu có
- Liên hệ cơ quan quản lý lao động tại địa phương để được hướng dẫn
Chú ý thời hạn — các thủ tục liên quan đều có thời hiệu, nên đừng để lâu rồi mới tìm hiểu.
Song song với việc này, vẫn nên tiếp tục tìm việc. Hai việc không loại trừ nhau, và có thu nhập trở lại giúp bạn bình tĩnh hơn ở việc kia.
Một điều về mặt tinh thần
Bị cho nghỉ việc không phải là đánh giá về năng lực của bạn — phần lớn các đợt cắt giảm dựa trên bộ phận, chi phí và cơ cấu, chứ không dựa trên từng người.
Nhưng cảm giác thì vẫn thật. Hãy cho mình vài ngày, rồi quay lại với danh sách việc ở trên. Có một danh sách để làm theo thứ tự giúp ích nhiều hơn là chờ tinh thần tốt lên trước.
Hỏi đáp
Công ty ép ký đơn xin nghỉ thì có nên ký không?
Đơn xin nghỉ do bạn viết và công ty đơn phương chấm dứt là hai chuyện khác nhau về quyền lợi. Nếu bạn không chủ động nghỉ, hãy làm rõ điều đó bằng văn bản trước khi ký bất cứ thứ gì.
Chưa nhận được sổ bảo hiểm thì làm sao?
Đề nghị bằng văn bản và giữ bằng chứng đã gửi. Nếu vẫn chậm, liên hệ cơ quan bảo hiểm xã hội tại địa phương để được hướng dẫn.
Có nên nhận việc tạm không đúng chuyên môn không?
Nếu tài chính đang căng thì hoàn toàn hợp lý — có thu nhập giúp bạn tìm việc đúng hướng trong tư thế thoải mái hơn. Điều quan trọng là vẫn duy trì việc ứng tuyển song song.
Nhận trợ cấp thất nghiệp có ảnh hưởng gì khi xin việc mới không?
Không. Đây là chế độ bạn đã đóng góp trong suốt thời gian đi làm, và việc hưởng nó là bình thường.