Đây là quyết định có số tiền đặt cược lớn nhất trong đời đi làm của nhiều người: một khoản chi phí ban đầu bằng cả năm thu nhập ở nhà, thường phải vay, và gần như không lấy lại được nếu chọn sai chỗ.
Bài này không bàn nên đi hay không — điều đó tuỳ hoàn cảnh từng người. Nó bàn về những gì phải kiểm trước khi đưa đồng nào.
Việc đầu tiên: xác minh đơn vị đưa bạn đi
Chỉ doanh nghiệp có giấy phép hoạt động dịch vụ đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài mới được làm việc này. Cá nhân môi giới, "văn phòng đại diện", hay một người quen "có mối" đều không nằm trong nhóm đó.
- Hỏi tên đầy đủ và mã số thuế của doanh nghiệp, không nhận tên viết tắt
- Đối chiếu với danh sách doanh nghiệp được cấp phép do cơ quan quản lý nhà nước về lao động công bố
- Tới trụ sở thật, không giao dịch ở quán cà phê hay qua người trung gian
- Xem hợp đồng cung ứng với đối tác nước ngoài có tồn tại không, đơn hàng cụ thể là gì
Nếu bước này không qua được, mọi thứ phía sau không cần bàn tới. Đây là chỗ phần lớn các vụ mất tiền bắt đầu.
Chi phí: hỏi tổng, không hỏi từng khoản
Cách bị đội chi phí phổ biến nhất không phải là báo giá cao, mà là báo từng khoản một, rải rác theo thời gian. Bạn đã đóng tới khoản thứ tư thì rất khó dừng lại.
Hãy yêu cầu một bảng kê tổng, bằng văn bản, có chữ ký và dấu, gồm tối thiểu:
- Tiền dịch vụ trả cho doanh nghiệp
- Chi phí đào tạo nghề, học tiếng, giáo dục định hướng
- Khám sức khoẻ, làm hộ chiếu, thị thực
- Vé máy bay
- Tiền ký quỹ, nếu có — và điều kiện hoàn trả
- Bảo hiểm, đóng góp quỹ theo quy định
- Ăn ở trong thời gian đào tạo
Mọi khoản đã nộp đều phải có phiếu thu ghi rõ nội dung, mang tên doanh nghiệp. Không nhận giấy viết tay, không chuyển vào tài khoản cá nhân. Đây là quy tắc không có ngoại lệ.
Bảy dấu hiệu nên dừng lại
- Yêu cầu đặt cọc gấp để "giữ suất", trước khi bạn kịp đọc gì
- Thu tiền vào tài khoản cá nhân hoặc bằng tiền mặt không có phiếu thu
- Hứa mức lương cao bất thường so với mặt bằng của công việc đó ở nước sở tại
- Nói "cứ sang rồi tính" về loại thị thực hoặc về nội dung công việc
- Không cho mang hợp đồng về đọc, chỉ cho xem tại chỗ
- Hồ sơ ghi ngành nghề khác với việc bạn sẽ làm
- Đơn hàng thay đổi liên tục sau khi bạn đã nộp tiền
Dấu hiệu thứ ba đáng nói thêm: mức lương ở nước ngoài nghe rất lớn khi quy đổi, nhưng chi phí sinh hoạt ở đó cũng khác hẳn. Con số đáng so là phần còn lại sau chi tiêu và sau khi trừ các khoản phải khấu trừ tại nước sở tại.
Hợp đồng: bảy điều phải có bằng chữ
- Tên và địa chỉ người sử dụng lao động ở nước ngoài, không chỉ tên đối tác trung gian
- Công việc cụ thể, nơi làm việc cụ thể
- Thời hạn hợp đồng và điều kiện gia hạn
- Tiền lương: mức, cách tính, ngày trả, các khoản khấu trừ — và mức làm thêm giờ
- Ăn ở: ai trả, tiêu chuẩn thế nào; nếu bị trừ vào lương thì trừ bao nhiêu
- Bảo hiểm và chăm sóc y tế tại nước sở tại
- Điều kiện chấm dứt trước hạn của cả hai bên, và ai chịu chi phí về nước
Điều thứ bảy là điều hay bị bỏ trống nhất và tốn kém nhất khi xảy ra chuyện. Hãy hỏi thẳng: nếu phải về sớm vì lý do không phải lỗi của tôi, ai trả vé và các khoản đã nộp được hoàn thế nào?
Yêu cầu bản hợp đồng bằng tiếng Việt và giữ một bản gốc có chữ ký. Nguyên tắc đọc hợp đồng trước khi ký giống hệt trong nước — xem bài hợp đồng lao động: đọc kỹ tám dòng này.
Chuẩn bị trước khi đi
- Học tiếng nghiêm túc — đây là yếu tố quyết định nhiều nhất tới việc bạn có bị thiệt ở nơi làm hay không
- Chụp lại và gửi về nhà toàn bộ giấy tờ: hợp đồng, hộ chiếu, thị thực, phiếu thu, thông tin công ty
- Ghi lại đầu mối liên hệ: cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại, đường dây hỗ trợ, người phụ trách của doanh nghiệp phái cử
- Thoả thuận cách gửi tiền về qua kênh chính thức, đừng qua người trung gian
- Bàn trước với gia đình về khoản vay: trả trong bao lâu, lãi bao nhiêu, nếu chậm thì sao
Khi đã ở nước ngoài
- Giữ hộ chiếu của mình. Việc bị giữ giấy tờ là dấu hiệu nghiêm trọng, cần liên hệ ngay với cơ quan đại diện.
- Lưu bảng lương từng tháng và đối chiếu với hợp đồng
- Ghi lại giờ làm thật, nhất là giờ làm thêm
- Đừng bỏ ra ngoài làm chui khi thấy điều kiện không như hứa — nó biến bạn từ người có quyền khiếu nại thành người vi phạm cư trú
- Liên hệ doanh nghiệp phái cử trước khi tự xoay xở; họ có nghĩa vụ hỗ trợ và bạn đã trả tiền cho việc đó
Chuẩn bị cho ngày về — làm ngay từ khi đi
Đây là phần bị bỏ qua nhiều nhất và quyết định chuyến đi có đáng hay không:
- Đặt mục tiêu tài chính rõ: trả hết nợ trong bao lâu, tích luỹ bao nhiêu, dùng vào việc gì
- Học nghề thật, không chỉ làm việc — kỹ năng và chứng chỉ mang về được đáng giá hơn nhiều so với vài tháng lương
- Giữ giấy tờ chứng minh kinh nghiệm: hợp đồng, xác nhận công việc, chứng chỉ nghề, chứng chỉ tiếng
- Trước khi về vài tháng, tra thị trường trong nước cho nghề của bạn tại công cụ tra lương và bản đồ nhân lực, để biết kinh nghiệm đó quy ra được gì
Kinh nghiệm nước ngoài cộng với tiếng là lợi thế thật ở nhiều doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và ở các khu công nghiệp — cách hỏi trước khi nhận việc ở bài xin việc ở khu công nghiệp.
Hỏi đáp
Người quen giới thiệu thì có cần kiểm không?
Cần, và kiểm y như với người lạ. Phần lớn các vụ mất tiền đi qua người quen — đó chính là lý do nó có hiệu quả.
Có nên vay để đi không?
Rất nhiều người phải vay, nên câu hỏi thực tế hơn là: nếu hợp đồng bị chấm dứt sau sáu tháng, gia đình có trả nổi khoản vay đó không? Trả lời được câu này trước khi ký.
Đi theo diện du lịch rồi ở lại làm có được không?
Không. Đó là cư trú và làm việc bất hợp pháp: không có bảo hiểm, không có quyền khiếu nại, có thể bị trục xuất và cấm nhập cảnh nhiều năm. Mọi lời mời theo hướng này đều nên từ chối.
Nếu đã nộp tiền rồi mới thấy dấu hiệu bất thường?
Dừng nộp thêm ngay, gom toàn bộ phiếu thu và tin nhắn, yêu cầu doanh nghiệp trả lời bằng văn bản, và trình báo cơ quan chức năng địa phương. Càng để lâu càng khó đòi.