Phần lớn người đi làm ký hợp đồng mà không đọc, vì nghĩ đọc cũng không đổi được gì. Điều đó chỉ đúng một nửa: bạn có thể không thương lượng được, nhưng biết mình đã ký gì quyết định rất nhiều thứ khi phát sinh vấn đề.
Tám dòng nên đọc kỹ
1. Loại hợp đồng và thời hạn
Hợp đồng xác định thời hạn hay không xác định thời hạn, và nếu có thời hạn thì bao lâu. Điều này ảnh hưởng tới cách chấm dứt, thời gian báo trước, và một số quyền lợi.
Chú ý cả ngày bắt đầu và ngày kết thúc — đây là mốc để tính nhiều thứ khác.
2. Chức danh và mô tả công việc
Nếu mô tả chỉ là "thực hiện các công việc theo phân công", bạn khó có căn cứ khi được giao việc khác hẳn thứ đã trao đổi lúc phỏng vấn.
Đề nghị ghi cụ thể hơn là việc nên làm, và phần lớn nơi làm việc đàng hoàng đồng ý.
3. Địa điểm làm việc
Ghi rõ nơi nào. Nếu chỉ ghi tên công ty mà công ty có nhiều cơ sở, bạn có thể được điều chuyển tới nơi rất xa mà không có căn cứ để trao đổi lại.
4. Mức lương và cấu trúc thu nhập
Tách rõ: lương cơ bản bao nhiêu, phụ cấp gồm những khoản nào, thưởng theo cơ chế gì.
Đặc biệt chú ý mức lương dùng để đóng bảo hiểm. Nhiều nơi ghi lương cơ bản thấp và đẩy phần lớn thu nhập sang phụ cấp — bạn nhận về như nhau nhưng quyền lợi bảo hiểm về sau thấp hơn. Xem bài bảo hiểm xã hội đổi lại được gì.
5. Thời giờ làm việc và nghỉ ngơi
Số giờ mỗi ngày, số ngày mỗi tuần, ca kíp, và quy định về làm thêm giờ. Cách tính lương làm thêm nằm ở bài làm thêm giờ và phép năm.
6. Chế độ nghỉ phép
Số ngày phép năm, cách cộng thêm theo thâm niên, và quy định về phép chưa nghỉ hết.
7. Điều khoản chấm dứt
Thời gian báo trước từ mỗi phía, các trường hợp được chấm dứt, và nghĩa vụ khi chấm dứt. Chi tiết ở bài nghỉ việc đúng cách.
8. Các cam kết kèm theo
Bảo mật thông tin, không cạnh tranh, cam kết làm việc sau đào tạo. Đọc kỹ phạm vi và thời hạn — đây là nhóm ràng buộc bạn sau khi đã nghỉ.
Những thoả thuận dù có ký cũng không có giá trị
Đây là phần quan trọng nhất, vì nhiều người tưởng đã ký là phải chịu.
Nguyên tắc chung: thoả thuận trong hợp đồng không được thấp hơn mức tối thiểu mà pháp luật quy định, và không được trái quy định pháp luật. Phần nào vi phạm thì phần đó không có hiệu lực, kể cả khi bạn đã ký.
Các dạng thường gặp:
- Giữ bản gốc giấy tờ tuỳ thân, bằng cấp của người lao động — người sử dụng lao động không được giữ bản chính
- Yêu cầu nộp tiền, đặt cọc để được nhận việc hoặc để bảo đảm làm việc
- Thoả thuận không đóng bảo hiểm để nhận thêm tiền — thuộc diện bắt buộc thì không thoả thuận bỏ được
- Điều khoản buộc từ bỏ các quyền tối thiểu như phép năm, nghỉ lễ, chế độ thai sản
- Mức lương thấp hơn mức tối thiểu vùng
- Phạt tiền nhân viên như một hình thức xử lý kỷ luật
Nếu gặp những điều này, đó không chỉ là vấn đề của một điều khoản — nó là tín hiệu về cách nơi đó vận hành nói chung.
Về cam kết làm việc sau đào tạo
Đây là dạng cam kết hợp lý khi công ty thật sự bỏ chi phí đào tạo cho bạn. Nhưng cần rõ ba điều trước khi ký:
- Chi phí đào tạo cụ thể là bao nhiêu, gồm những gì
- Thời gian cam kết bao lâu
- Nếu nghỉ sớm thì phải hoàn lại theo cách tính nào — toàn bộ hay theo tỷ lệ thời gian còn lại
Điểm 3 là chỗ hay gây tranh cãi nhất. Cách tính theo tỷ lệ thời gian đã làm là cách hợp lý và phổ biến.
Việc nên làm khi ký
- Đọc trước khi ký, và xin mang về đọc nếu cần — yêu cầu này hoàn toàn bình thường
- Đối chiếu với những gì đã thoả thuận khi nhận việc: lương, chức danh, ngày bắt đầu, các cam kết. Nếu thiếu, đây là lúc nêu ra.
- Hỏi về điều nào chưa rõ — ghi lại câu trả lời
- Giữ một bản có chữ ký và đóng dấu — bạn có quyền giữ, và đây là bước hay bị bỏ qua nhất
- Giữ cả các phụ lục ký sau này
Bước 4 quan trọng hơn bảy phần còn lại cộng lại. Không có hợp đồng trong tay thì mọi tranh luận về sau đều bất lợi cho bạn.
Phụ lục hợp đồng
Khi có thay đổi về lương, chức danh, địa điểm hay thời hạn, thường sẽ có phụ lục. Đọc phụ lục kỹ như đọc hợp đồng gốc — vì nó thay đổi chính những dòng bạn đã đọc.
Và giữ lại bản của mình, giống hệt như với hợp đồng gốc.
Nếu công ty không ký hợp đồng
Làm việc không có hợp đồng bằng văn bản khiến bạn khó chứng minh quan hệ lao động khi có tranh chấp — về lương, bảo hiểm, hay chấm dứt.
Nếu chưa được ký, hãy giữ mọi bằng chứng khác: bảng chấm công, phiếu lương, tin nhắn phân công công việc, sao kê nhận lương, thẻ nhân viên, email nội bộ. Những thứ này có giá trị khi cần chứng minh.
Và nên chủ động đề nghị ký bằng văn bản, xem phản ứng của họ như một thông tin về nơi làm việc đó.
Trước khi ký, biết mình đáng bao nhiêu
Tra mặt bằng của đúng chức danh và khu vực tại công cụ tra lương. Và ngoài con số lương, còn nhiều thứ thương lượng được — xem bài bảy thứ khác thương lượng được.
Hỏi đáp
Xin mang hợp đồng về đọc có bị đánh giá không?
Không, và nơi khó chịu với yêu cầu này là nơi đáng cân nhắc lại. Đọc kỹ trước khi ký là việc bình thường ở mọi loại hợp đồng.
Đã ký rồi mới phát hiện điều khoản bất lợi thì sao?
Nếu điều khoản đó trái quy định pháp luật thì nó không có hiệu lực. Nếu chỉ là bất lợi nhưng hợp pháp, có thể đề nghị điều chỉnh bằng phụ lục.
Hợp đồng thời vụ, cộng tác viên có được đóng bảo hiểm không?
Phụ thuộc vào bản chất quan hệ lao động và thời gian làm việc theo quy định, chứ không phụ thuộc vào tên gọi ghi trên giấy. Nếu không rõ, nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội tại địa phương.
Công ty đổi chỗ làm việc đi xa thì mình có phải theo không?
Việc này phụ thuộc địa điểm ghi trong hợp đồng và các quy định về điều chuyển. Đây chính là lý do dòng thứ ba trong bài đáng đọc kỹ ngay từ đầu.
