Phần lớn người đi làm không biết mình đang được trả cao hay thấp so với thị trường. Họ chỉ biết con số trên bảng lương của mình, và thỉnh thoảng nghe một câu chuyện lẻ từ bạn bè.
Bài này không nhằm giúp bạn đi đòi tăng lương ngay. Nó nhằm giúp bạn biết mình đang đứng ở đâu — thông tin đó có ích cả khi bạn ở lại, cả khi bạn đi, và cả khi bạn quyết định học thêm thứ gì.
Bước 1 — Viết ra hồ sơ năng lực thật của bạn
Không phải chức danh trên hợp đồng, mà là thứ bạn thật sự làm. Chức danh giữa các công ty lệch nhau rất nhiều — cùng một tên gọi có thể là hai công việc khác hẳn.
Viết ra bốn nhóm:
- Việc bạn làm hằng tuần — liệt kê thật, không tô vẽ
- Phạm vi trách nhiệm: quản lý bao nhiêu người, phụ trách ngân sách bao nhiêu, quyết định gì mà không cần hỏi
- Kỹ năng chuyên môn có thể kiểm chứng: công cụ, chứng chỉ, ngoại ngữ
- Số năm kinh nghiệm thật trong đúng mảng này — không tính những năm làm việc khác hẳn
Bước này quan trọng nhất, vì mọi con số sau đó chỉ đúng nếu bạn tra đúng vị trí của mình. Cách viết phần này thành mô tả gọn nằm ở bài viết phần kinh nghiệm cho gọn.
Bước 2 — Tra khoảng tham chiếu
Tra theo chức danh tại công cụ tra lương và theo ngành nghề để có hai góc nhìn. Ghi lại khoảng, không ghi một con số.
Ba lưu ý khi đọc số:
- Số dựa trên bao nhiêu hồ sơ — khoảng dựa trên ít mẫu thì độ tin thấp, đây là lý do bảng tra ở đây đặt sàn tối thiểu về số mẫu trước khi công bố một ô
- Đó là lương hay tổng thu nhập — hai con số này lệch nhau đáng kể ở nhiều nơi
- Khoảng là khoảng, không phải mức — chênh lệch giữa đầu dưới và đầu trên trong cùng một vị trí thường rất rộng
Cách đọc một bảng lương cho đúng nằm ở bài đọc bảng lương cho đúng: trung bình, trung vị, khoảng phổ biến.
Bước 3 — Điều chỉnh theo bốn yếu tố
Khoảng tra được là mức chung. Bốn thứ sau kéo nó lên hoặc xuống:
- Vùng — chênh lệch giữa các tỉnh là có thật và không nhỏ; xem bản đồ nhân lực và bài khi lương ở tỉnh cao hơn thành phố
- Ngành — cùng một chức danh ở hai ngành khác nhau có thể lệch rất rõ
- Quy mô tổ chức — nơi lớn thường trả cao hơn ở cùng vị trí, nhưng phạm vi công việc cũng hẹp hơn
- Bậc kinh nghiệm — và ở đây có một điểm cần nhớ: bậc kinh nghiệm không tăng tuyến tính, bước nhảy lớn nhất thường nằm ở khoảng giữa chứ không phải ở đầu
Sau bốn điều chỉnh này, bạn có một khoảng hẹp hơn và sát với hoàn cảnh của mình.
Bước 4 — Tự định vị trong khoảng
Đây là bước nhiều người làm sai theo cả hai hướng. Hãy trả lời thẳng năm câu:
- Bạn làm được toàn bộ phạm vi công việc của vị trí, hay chỉ một phần?
- Bạn cần người khác hướng dẫn bao nhiêu?
- Bạn có làm được việc mà người khác ở cùng vị trí không làm được không?
- Nếu bạn nghỉ, tổ chức mất bao lâu để thay thế?
- Bạn có bằng chứng cho những điều trên không — kết quả cụ thể, không phải cảm nhận?
Trả lời được câu cuối thì bạn đang ở nửa trên của khoảng. Không trả lời được thì hãy tạm đặt mình ở giữa và quay lại sau sáu tháng.
Bảng rà mỗi năm
| Mục | Ghi lại |
|---|---|
| Chức danh thật (mô tả bằng việc) | |
| Số năm kinh nghiệm trong mảng | |
| Khoảng tham chiếu theo chức danh | |
| Khoảng tham chiếu theo ngành và tỉnh | |
| Vị trí tự đặt trong khoảng | dưới / giữa / trên |
| Tổng thu nhập hiện tại (đủ các khoản) | |
| Chênh lệch | |
| Kỹ năng đã thêm trong năm |
Điền bảng này mỗi năm một lần, giữ lại bản cũ. Chuỗi ba năm nói nhiều hơn một lần điền — nó cho thấy bạn đang tiến, đang đứng yên, hay đang tụt so với mặt bằng.
Tính đúng phần "hiện tại" để so cho công bằng
Đừng so lương cơ bản với khoảng tham chiếu tổng thu nhập. Cộng đủ:
- Lương cơ bản
- Phụ cấp cố định
- Thưởng theo kết quả, quy về trung bình tháng
- Thưởng cuối năm, chia mười hai
- Các khoản hiện vật quy được ra tiền
Và trừ đi phần chi phí đi làm — xăng xe, ăn trưa, thời gian di chuyển. Cách cộng đủ ở bài ngoài lương còn bảy thứ khác thương lượng được.
Nếu kết quả cho thấy bạn đang thấp hơn mặt bằng
Đừng vội kết luận. Ba khả năng, và chúng dẫn tới ba hành động khác nhau:
- Bạn thật sự đang được trả thấp → có căn cứ để đề nghị điều chỉnh, cách chuẩn bị ở bài xin tăng lương: chuẩn bị gì, nói lúc nào
- Bạn đang nhận những thứ không quy ra tiền được: thời gian linh hoạt, môi trường học được nhiều, ổn định. Đây là đánh đổi có ý thức thì không sao
- Bạn tự đánh giá cao hơn thực tế — khả năng này có thật, và phát hiện sớm thì tốt hơn. Câu hỏi thứ năm ở bước 4 là chỗ kiểm
Nếu bạn đang cao hơn mặt bằng
Cũng là thông tin đáng biết, và nó gợi hai việc: hiểu vì sao — do năng lực, do tổ chức trả cao, hay do vị trí hiếm người làm — và giữ cho phần chênh đó có căn cứ. Người được trả cao hơn mặt bằng mà không tiếp tục phát triển sẽ khó dịch chuyển khi cần.
Đừng dùng con số này để làm gì
- Đừng đem so với đồng nghiệp — bạn không biết đủ về hoàn cảnh của họ, và việc này làm hỏng quan hệ nhiều hơn là mang lại thông tin
- Đừng coi một khoảng tra được là quyền được nhận — nó là mặt bằng, không phải cam kết
- Đừng quyết định nghỉ việc chỉ vì một con số — bốn thứ đáng cân nhắc ở bài có lời mời từ nơi khác thì dùng thế nào
Hỏi đáp
Bao lâu nên rà một lần?
Mỗi năm một lần là đủ, và nên làm vào thời điểm cố định — chẳng hạn trước kỳ đánh giá của công ty vài tháng, để bạn có thời gian chuẩn bị nếu cần.
Tôi làm nghề ít người, không tra được thì sao?
Tra theo nhóm kỹ năng gần nhất thay vì theo tên chức danh, và cộng thêm phần dành cho tính hiếm. Nghề càng hiếm thì khoảng càng rộng và càng phụ thuộc vào từng nơi.
Có nên nói con số này ra khi phỏng vấn không?
Nên có con số trong đầu, nhưng cách đưa ra quan trọng hơn — nêu một khoảng có căn cứ thay vì một con số cứng; xem bài mức lương mong muốn của bạn là bao nhiêu.
Nếu tôi đang làm nhiều việc hơn chức danh thì tính thế nào?
Tra theo việc bạn thật sự làm, không theo chức danh. Đây chính là lý do bước 1 đặt trước bước 2 — và cũng là một căn cứ tốt để đề nghị điều chỉnh chức danh cùng với mức lương.