Cách hình dung phổ biến: đi làm càng lâu lương càng cao, tăng dần đều theo từng năm.
Thực tế thì lương tăng theo bậc, và giữa các bậc có những đoạn gần như đi ngang. Hiểu điều này thay đổi cách bạn đầu tư thời gian.
Vì sao lương không tăng đều theo năm
Vì thị trường không trả tiền cho số năm. Nó trả tiền cho loại việc bạn làm được.
Người làm năm thứ hai và người làm năm thứ tư, nếu vẫn làm đúng những việc như nhau, thì giá trị trên thị trường không khác nhau bao nhiêu — dù một người có thêm hai năm trong CV.
Ngược lại, người chuyển được sang loại việc khác thì mức thay đổi rõ rệt, kể cả khi số năm không đổi.
Đây là lý do có hiện tượng nhiều người thấy lương "đứng" sau vài năm dù vẫn làm tốt — điều này liên quan chặt tới bài ba năm không lên chức.
Ba bậc chuyển, và bậc nào nhảy mạnh nhất
Bậc 1 → 2: từ làm đúng sang xử lý được sai lệch
Ở bậc đầu, bạn được trả cho sự chính xác: nhập đúng, làm đúng quy trình, không sai sót.
Ở bậc hai, bạn được trả cho khả năng xử lý khi mọi thứ không như quy trình: số không khớp thì tìm ra vì sao, khách phàn nàn ngoài kịch bản thì biết làm gì, hàng về thiếu thì biết xử lý ra sao.
Đây là bước nhảy lớn nhất trong sự nghiệp của phần lớn người đi làm — và nó không nằm ở năm thứ mười mà thường nằm ở khoảng năm thứ hai tới thứ tư.
Lý do rất đơn giản: bậc 1 ai cũng làm được sau vài tháng, nên nguồn cung rất lớn. Bậc 2 cần hiểu công việc thật, nên nguồn cung hẹp hơn nhiều.
Bậc 2 → 3: từ làm được sang làm cho người khác làm được
Chuyển từ thực hiện sang tổ chức: hướng dẫn người mới, phân việc, chịu trách nhiệm về kết quả của một nhóm, thiết kế lại cách làm.
Bước nhảy này cũng lớn, nhưng khác ở chỗ nó phụ thuộc vào có vị trí trống hay không — chứ không chỉ vào năng lực của bạn.
Bậc 3 → 4: từ vận hành sang quyết định
Chịu trách nhiệm về ngân sách, về hướng đi, về những quyết định có hậu quả tài chính. Số người ở bậc này ít, nên khoảng cách thu nhập rộng.
Điều này nghĩa là gì với bạn
Ba hệ quả thực dụng:
1. Đừng chờ thâm niên
Ở lại một chỗ để "đủ năm" mà vẫn làm đúng loại việc cũ thì phần lớn thời gian đó không chuyển thành tiền.
Điều đáng theo dõi không phải bạn đã làm bao lâu, mà là loại việc bạn làm được đã thay đổi chưa.
2. Rút ngắn thời gian ở bậc 1
Đây là chỗ có đòn bẩy lớn nhất. Cách rút ngắn:
- Chủ động nhận phần việc khó, phần xử lý ngoại lệ
- Hỏi vì sao chứ không chỉ hỏi làm thế nào — hiểu nghiệp vụ là thứ đưa bạn lên bậc 2
- Học công cụ của nghề tới mức tra cứu và tổng hợp, không dừng ở nhập liệu. Xem bài kỹ năng bảng tính
- Ghi lại các vấn đề lặp lại và đề xuất cách xử lý gốc
3. Chọn nơi cho bạn cơ hội chuyển bậc
Một nơi trả cao hơn 10% nhưng chỉ cho bạn làm đúng một việc lặp lại có thể tệ hơn nơi trả thấp hơn mà cho bạn chạm vào nhiều phần của công việc.
Đây là câu hỏi nên đặt ngay khi phỏng vấn — xem bài tìm hiểu công ty trước khi phỏng vấn.
Vì sao khoảng cách giữa các bậc rất khác nhau theo ngành
Ngành nào có nhiều người ở bậc 1 và ít người lên được bậc 2, thì khoảng cách giữa hai bậc đó rộng.
Ngược lại, ngành mà phần lớn người làm đều đạt bậc 2 khá nhanh thì khoảng cách hẹp hơn, và bước nhảy đáng kể chỉ xuất hiện ở bậc 3.
Cách kiểm cho ngành của bạn: tra mặt bằng theo từng bậc kinh nghiệm cho đúng chức danh và khu vực tại công cụ tra lương, rồi nhìn xem khoảng cách giữa các bậc rơi vào đâu.
Ví dụ về một khoảng cách rất rộng trong cùng một nghề nằm ở bài kế toán trưởng và nhân viên kế toán chênh 2,4 lần.
Một cảnh báo về cách đọc số liệu theo bậc
Khi xem bảng lương phân theo bậc kinh nghiệm, hãy chú ý số lượng mẫu ở mỗi bậc.
Các bậc rất cao thường có ít hồ sơ, và với mẫu nhỏ thì con số dễ ra kết quả bất thường — có khi bậc cao lại hiện ra thấp hơn bậc dưới. Đó là hiện tượng của mẫu nhỏ, không phải của thị trường.
Cách đọc bảng lương cho đúng — phân biệt trung bình, trung vị và khoảng phổ biến — nằm ở bài đọc bảng lương cho đúng.
Năm câu tự hỏi mỗi năm
- Loại việc tôi làm được năm nay có khác năm ngoái không?
- Tôi đã xử lý được tình huống nào mà năm ngoái phải nhờ người khác?
- Có ai hỏi ý kiến tôi về việc mà trước đây tôi không được hỏi không?
- Mức của tôi so với mặt bằng chức danh và khu vực đang ở đâu?
- Nếu nghỉ chỗ này, thị trường trả tôi bao nhiêu?
Câu 1 quan trọng hơn câu 4. Nếu câu trả lời cho câu 1 là "không khác", thì mức lương đứng yên là điều hợp lý — và đó là thứ cần sửa trước, thay vì đi thương lượng.
Khi đã có căn cứ, cách trình bày nằm ở bài xin tăng lương.
Hỏi đáp
Bao lâu thì lên được bậc 2?
Không có mốc chung — nó phụ thuộc vào việc bạn có được giao phần việc khó hay không, nhiều hơn là phụ thuộc thời gian. Người ở nơi cho làm nhiều mảng thường nhanh hơn.
Nhảy việc có giúp lên bậc nhanh hơn không?
Đôi khi có, vì bạn được tuyển thẳng vào bậc cao hơn. Nhưng chỉ khi hồ sơ của bạn thể hiện được năng lực của bậc đó — nếu không, bạn chỉ đổi chỗ ở cùng một bậc.
Học thêm bằng cấp có làm nhảy bậc không?
Ở một số vị trí có yêu cầu bắt buộc thì có. Nhưng ở phần lớn trường hợp, thứ quyết định là loại việc bạn làm được, không phải tấm bằng — xem bài chứng chỉ nào thật sự làm tăng lương.
Người làm lâu năm ở bậc 1 thì sao?
Kinh nghiệm vẫn có giá trị về độ ổn định và ít sai sót, và nhiều nơi coi trọng điều đó. Nhưng nếu muốn thu nhập thay đổi rõ, hướng đi là mở rộng loại việc chứ không phải cộng thêm năm.
