Ấn tượng về một người mới thường được định hình trong vài tuần đầu, và sau đó rất khó thay đổi — kể cả khi bạn làm tốt hơn về sau.
Điều này nghe hơi bất công, nhưng nó có nghĩa là giai đoạn đầu đáng được làm có chủ đích, thay vì "cứ vào rồi tính".
Tuần đầu: nghe nhiều hơn nói
Việc quan trọng nhất là làm rõ kỳ vọng
Rất nhiều người mới làm việc chăm chỉ trong ba tháng rồi bị đánh giá là chưa đạt — vì họ đang làm tốt một thứ khác với thứ được mong đợi.
Đặt một buổi ngắn với người quản lý trực tiếp và hỏi bốn câu:
- Trong ba tháng tới, kết quả nào cho thấy em đang đi đúng hướng?
- Việc nào là ưu tiên cao nhất ngay bây giờ?
- Anh chị muốn em cập nhật công việc theo cách nào và tần suất ra sao?
- Có việc gì đang tồn đọng mà em nên biết không?
Ghi lại câu trả lời. Đây sẽ là thước đo của bạn suốt giai đoạn thử việc.
Những việc còn lại của tuần đầu
- Hoàn tất giấy tờ, hợp đồng, khai báo bảo hiểm
- Nắm các công cụ và tài khoản cần dùng
- Hỏi rõ giờ giấc, quy định nghỉ phép, cách xin nghỉ
- Học tên và vai trò của những người bạn sẽ làm việc cùng
- Quan sát cách mọi người trao đổi: qua kênh nào, trang trọng tới đâu
Đừng ngại hỏi trong tuần đầu. Đây là khoảng thời gian duy nhất mà việc không biết là hoàn toàn bình thường. Người im lặng để tỏ ra tự tin thường phải hỏi những câu đó vào tháng thứ hai, lúc đã kém tự nhiên hơn nhiều.
Tháng đầu: hiểu hệ thống và tạo một kết quả nhỏ
Hiểu bức tranh lớn
- Công ty kiếm tiền bằng cách nào
- Bộ phận của bạn đóng góp vào đó ra sao
- Ai là khách hàng, và họ cần gì
- Quy trình hiện tại chạy thế nào, ai quyết định ở khâu nào
Người hiểu được bốn điều này sớm sẽ đưa ra đề xuất có ích, thay vì đề xuất nghe hay nhưng không áp dụng được.
Tạo một kết quả nhỏ nhưng thấy được
Không cần lớn. Một việc tồn đọng được dọn xong, một báo cáo được làm gọn hơn, một quy trình được ghi lại thành tài liệu.
Giá trị của nó không nằm ở quy mô mà ở tín hiệu: người này bắt tay vào việc được. Tín hiệu đó khiến những gì bạn nói về sau có trọng lượng hơn.
Về việc đề xuất thay đổi
Đây là chỗ người mới hay vấp, nhất là người đến từ công ty làm bài bản hơn.
Nguyên tắc: hiểu vì sao họ làm như hiện tại trước khi đề xuất làm khác. Rất nhiều quy trình trông vô lý từ bên ngoài lại có lý do lịch sử cụ thể.
Cách nói hiệu quả:
"Em thấy bước này đang làm thủ công. Em muốn hiểu thêm — có lý do gì mình chưa tự động hoá phần đó không ạ?"
Câu này khác hẳn "chỗ cũ em làm khác cơ" — vốn là câu khiến người nghe đóng cửa lại.
Xây quan hệ — phần quyết định nhiều hơn người ta nghĩ
- Gặp riêng từng người bạn sẽ phối hợp thường xuyên, mỗi người mười lăm phút. Hỏi họ làm gì, cần gì từ vị trí của bạn, và điều gì hay gây khó cho họ.
- Tìm một người đi trước để hỏi những câu nhỏ mà bạn ngại hỏi sếp
- Giữ đúng cam kết nhỏ — hứa gửi cái gì thì gửi đúng hạn. Uy tín được xây bằng những việc nhỏ này chứ không bằng dự án lớn.
- Tránh bị kéo vào phe nhóm trong tháng đầu, khi bạn chưa đủ thông tin để hiểu bối cảnh
Câu hỏi "điều gì hay gây khó cho anh chị" là câu có giá trị nhất trong danh sách trên — nó vừa cho bạn hiểu hệ thống, vừa chỉ ra chỗ bạn có thể tạo giá trị.
Trước khi hết thử việc
Đừng chờ tới buổi đánh giá mới biết mình đang được nhìn nhận thế nào.
- Xin phản hồi sớm, khoảng giữa giai đoạn thử việc: "Anh chị thấy em cần điều chỉnh gì không ạ?" Hỏi lúc còn thời gian để sửa thì có ích; hỏi lúc kết thúc thì đã muộn.
- Tổng hợp lại những gì đã làm theo kết quả, đối chiếu với bốn câu hỏi ở tuần đầu
- Chuẩn bị cho buổi đánh giá bằng số liệu cụ thể chứ không bằng cảm nhận
- Xác nhận các điều khoản sau thử việc — mức lương chính thức, chức danh, và những gì đã thoả thuận khi nhận việc
Điểm 4 quan trọng: nếu có thoả thuận nào lúc nhận việc mà chưa được ghi vào hợp đồng chính thức, đây là thời điểm để làm rõ. Các quy định về thời gian và mức lương thử việc nằm ở bài thử việc: những gì công ty được làm và không được làm.
Dấu hiệu nơi này không phù hợp
Giai đoạn thử việc là hai chiều — bạn cũng đang đánh giá họ. Vài dấu hiệu đáng lưu ý:
- Công việc thật khác hẳn mô tả lúc phỏng vấn
- Không ai trả lời được câu "em cần đạt kết quả gì"
- Chậm trả lương hoặc chậm ký hợp đồng không rõ lý do
- Nhân sự thay đổi liên tục ở cùng vị trí
- Cam kết lúc mời làm việc không được thực hiện và không ai giải thích
Một hai dấu hiệu có thể do giai đoạn khó khăn tạm thời. Nhiều dấu hiệu cùng lúc thì nên nghiêm túc cân nhắc, và cân nhắc sớm luôn dễ hơn cân nhắc muộn.
Nếu đây là công việc trái ngành
Ba điều chỉnh:
- Đặt kỳ vọng thực tế với chính mình về tốc độ — bạn đang học nghề, không chỉ học công ty
- Ghi lại những gì học được mỗi tuần, vì bạn sẽ tiến nhanh hơn cảm giác của mình
- Tận dụng lợi thế của người đến từ ngành khác: bạn nhìn thấy những thứ người trong ngành đã quen tới mức không thấy nữa
Cách chuyển ngành ít tốn nhất nằm ở bài đổi nghề khi đã đi làm vài năm.
Hỏi đáp
Nên chủ động nhận thêm việc trong tháng đầu không?
Nhận vừa phải, và ưu tiên việc gắn với kết quả bạn được kỳ vọng. Nhận quá nhiều rồi làm không xong gây hại hơn là không nhận.
Lỡ mắc lỗi trong thời gian thử việc thì sao?
Báo sớm và nói rõ cách khắc phục. Người quản lý đánh giá cách bạn xử lý lỗi nhiều hơn bản thân lỗi — và giấu lỗi là thứ khó tha thứ nhất.
Có nên giữ liên lạc với công ty cũ không?
Nên, một cách bình thường. Quan hệ nghề nghiệp cũ là nguồn giới thiệu và thông tin về sau.
Bao lâu thì thấy quen việc?
Tuỳ độ phức tạp, nhưng cảm giác lúng túng trong vài tuần đầu là bình thường với hầu hết mọi người. Điều đáng lo là sau ba tháng vẫn không rõ mình được kỳ vọng làm gì.
