Phần lớn người đi làm mở phiếu lương và nhìn đúng một dòng: số cuối cùng. Điều đó dễ hiểu, nhưng những dòng phía trên mới cho biết bạn có đang được tính đúng hay không.
Tin tốt: kiểm được trong mười phút, và chỉ cần làm kỹ một lần rồi các tháng sau chỉ đối chiếu.
Cấu trúc chung của một phiếu lương
Gần như phiếu lương nào cũng có ba phần:
- Phần cộng — những khoản tạo nên tổng thu nhập
- Phần trừ — các khoản khấu trừ
- Thực nhận — phần cộng trừ đi phần trừ
Phần cộng
Lương cơ bản
Mức ghi trong hợp đồng, thường là căn cứ để tính nhiều khoản khác — bao gồm mức đóng bảo hiểm. Đây là lý do nó quan trọng hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó.
Lương theo ngày công
Nếu tháng đó bạn nghỉ không lương hoặc mới vào giữa tháng, dòng này sẽ khác lương cơ bản. Kiểm số ngày công — đây là chỗ hay sai nhất và cũng dễ phát hiện nhất.
Phụ cấp
Ăn ca, đi lại, điện thoại, xăng xe, nhà ở, chuyên cần, trách nhiệm, độc hại, ca đêm.
Một số khoản phụ cấp theo quy định không tính vào thu nhập chịu thuế trong giới hạn nhất định — đây là lý do cấu trúc thu nhập ảnh hưởng tới số bạn nhận về.
Làm thêm giờ
Phải tách riêng và ghi rõ số giờ. Nếu chỉ thấy một khoản gộp không kèm số giờ, đó là dòng đáng hỏi. Cách tính đúng nằm ở bài làm thêm giờ và phép năm.
Thưởng
Theo tháng, theo kết quả, hoặc các khoản khác. Thưởng thường thuộc thu nhập chịu thuế.
Phần trừ
Các khoản bảo hiểm bắt buộc
Bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp — mỗi khoản có tỷ lệ đóng riêng theo quy định, tính trên mức tiền lương làm căn cứ đóng.
Đây là dòng quan trọng nhất trên phiếu lương, vì nó quyết định quyền lợi của bạn ở gần như mọi chế độ sau này: ốm đau, thai sản, thất nghiệp, hưu trí.
Điều cần kiểm: mức làm căn cứ đóng ghi trên phiếu có khớp với hợp đồng không, và nó thấp hơn thu nhập thực tế bao nhiêu. Xem bài bảo hiểm xã hội đổi lại được gì.
Thuế thu nhập cá nhân
Tính trên phần thu nhập tính thuế, tức là sau khi đã trừ các khoản được giảm trừ:
- Giảm trừ cho bản thân người nộp thuế
- Giảm trừ cho người phụ thuộc — con nhỏ, cha mẹ không có thu nhập, người khuyết tật thuộc diện
- Các khoản bảo hiểm bắt buộc đã đóng
- Các khoản đóng góp được trừ theo quy định
Đăng ký người phụ thuộc là việc hay bị bỏ quên nhất, và cũng là việc làm giảm số thuế phải nộp rõ rệt nhất. Nếu bạn có con nhỏ hoặc đang nuôi cha mẹ mà chưa đăng ký, đây là việc nên làm ngay.
Các khoản trừ khác
Tạm ứng, phí công đoàn nếu là đoàn viên, các khoản khấu trừ theo thoả thuận. Mỗi dòng phải có căn cứ rõ ràng.
Lưu ý: khấu trừ dưới hình thức phạt tiền không phải là hình thức xử lý kỷ luật hợp lệ. Nếu thấy dòng như vậy, đó là điều nên hỏi rõ — xem bài hợp đồng lao động.
Gross và net
Hai cách nói về cùng một khoản:
- Gross — tổng thu nhập trước khi trừ bảo hiểm và thuế
- Net — số thực nhận
Khi thoả thuận lương, phải hỏi rõ con số đang nói là gross hay net. Chênh lệch giữa hai cách hiểu là rất lớn, và đây là nguồn hiểu lầm phổ biến nhất khi nhận việc.
Nếu thoả thuận theo net, hãy hỏi thêm mức gross tương ứng — vì đó mới là con số dùng để so với mặt bằng thị trường và để tính mức đóng bảo hiểm.
Cách tự kiểm trong mười phút
- Kiểm số ngày công — so với lịch làm việc thật của bạn
- Kiểm số giờ làm thêm — so với ghi chép của chính bạn
- Kiểm lương cơ bản — có khớp hợp đồng hoặc phụ lục mới nhất không
- Kiểm mức đóng bảo hiểm — có khớp hợp đồng không
- Kiểm đã đăng ký đủ người phụ thuộc chưa
- Kiểm các khoản trừ khác có căn cứ rõ ràng không
Bước 1 và 2 giải thích phần lớn các trường hợp "sao tháng này ít hơn". Bước 5 là bước cho lợi ích lớn nhất mà nhiều người chưa từng làm.
Việc nên làm song song
Tự kiểm quá trình đóng bảo hiểm xã hội của mình định kỳ qua ứng dụng hoặc cổng thông tin của cơ quan bảo hiểm. Việc này phát hiện được trường hợp công ty chậm đóng hoặc đóng thiếu — điều bạn không thấy được chỉ bằng phiếu lương.
Khi phát hiện sai
- Hỏi bộ phận nhân sự hoặc kế toán, mang theo số liệu cụ thể chứ không nói chung. Phần lớn là sai sót và được sửa ngay.
- Nếu chưa rõ, đề nghị giải thích bằng văn bản về cách tính
- Giữ lại phiếu lương các tháng — chúng là bằng chứng khi cần đối chiếu về sau
- Nếu không giải quyết được, liên hệ tổ chức đại diện người lao động hoặc cơ quan quản lý lao động tại địa phương
Giữ phiếu lương còn có ích khi bạn quyết toán thuế và khi làm hồ sơ vay ngân hàng.
Quyết toán thuế cuối năm
Nếu trong năm bạn làm ở nhiều nơi, hoặc có khoản thu nhập khác, thì số thuế đã tạm khấu trừ có thể nhiều hơn hoặc ít hơn số phải nộp thực tế.
Việc quyết toán giúp bạn được hoàn lại phần nộp thừa — nhiều người bỏ qua và mất khoản đó. Chuẩn bị: chứng từ khấu trừ thuế từ các nơi đã làm, thông tin người phụ thuộc, và các chứng từ được giảm trừ.
Trước khi bàn về lương
Biết mặt bằng của đúng chức danh và khu vực tại công cụ tra lương, và nhớ so tổng thu nhập một năm chứ không so con số một tháng — vì cấu trúc thu nhập ở mỗi nơi rất khác nhau. Xem thêm bài vì sao cùng chức danh lương chênh gấp đôi.
Hỏi đáp
Công ty không phát phiếu lương thì sao?
Bạn có quyền được biết rõ cách tính lương của mình. Hãy đề nghị được cung cấp bảng kê chi tiết, và giữ lại sao kê nhận lương như một bằng chứng song song.
Mức đóng bảo hiểm thấp hơn thu nhập thật có sao không?
Bạn bị trừ ít hơn mỗi tháng nhưng quyền lợi ở mọi chế độ sau này đều thấp hơn. Đây là đánh đổi mà nhiều người chỉ nhận ra khi cần dùng tới chế độ.
Đăng ký người phụ thuộc cần gì?
Giấy tờ chứng minh quan hệ và tình trạng của người phụ thuộc theo hướng dẫn của cơ quan thuế. Bộ phận nhân sự thường hỗ trợ khâu này — cứ hỏi.
Lương tháng đầu và tháng cuối tính thế nào?
Theo số ngày công thực tế trong tháng đó. Đây cũng là hai tháng dễ có sai sót nhất, nên đáng kiểm kỹ hơn bình thường.
