Có một nguồn thu thêm ngoài lương nghe rất hợp lý: bạn có kỹ năng, có vài giờ trống mỗi tuần, và thu nhập chính thì không tăng nhanh bằng chi phí sinh hoạt.
Phần lớn người bắt đầu làm thêm đều dừng lại trong vài tháng. Không phải vì lười, mà vì họ chọn nhầm loại việc, hoặc vượt qua một trong ba ranh giới khiến việc phụ làm hỏng việc chính.
Bốn nhóm việc, xếp theo mức bền vững
Nhóm 1 — Bán thời gian rời rạc
Chạy xe công nghệ, giao hàng, phục vụ ca tối, trực bán hàng cuối tuần.
- Được: bắt đầu ngay, không cần chuẩn bị, thu nhập thấy liền
- Mất: đổi thời gian lấy tiền theo tỷ lệ cố định — muốn thêm tiền thì phải thêm giờ, và giờ thì có hạn
- Chi phí ẩn: với việc dùng xe, phải trừ khấu hao và hao mòn; cách cộng đủ ở bài chạy xe máy kiếm sống
Nhóm này hợp khi bạn cần tiền ngay trong một giai đoạn cụ thể. Nó không tích luỹ thành gì cho tương lai.
Nhóm 2 — Bán chính kỹ năng nghề của bạn
Kế toán làm sổ sách cho hộ kinh doanh, người làm thiết kế nhận dự án nhỏ, thợ kỹ thuật nhận sửa chữa, giáo viên dạy kèm.
- Được: đơn giá cao hơn hẳn nhóm 1, và nó làm bạn giỏi hơn ở chính nghề chính
- Mất: cần có khách, và đây là phần khó nhất lúc bắt đầu
- Rủi ro: dễ chạm vào ranh giới xung đột lợi ích — xem phần dưới
Đây là nhóm đáng đầu tư nhất với hầu hết mọi người.
Nhóm 3 — Kinh doanh nhỏ
Bán hàng, mở dịch vụ nhỏ, làm cùng người nhà.
- Được: có thể lớn hơn công việc chính về sau
- Mất: cần vốn, cần thời gian liên tục, và không thể tạm dừng khi công việc chính bận
- Cảnh báo: đây là nhóm dễ ăn hết thời gian và tiền tích luỹ nhất. Đừng bắt đầu bằng khoản vay.
Nhóm 4 — Cần thời gian dài mới có thu nhập
Viết, làm nội dung, xây một sản phẩm nhỏ.
- Được: không đổi giờ lấy tiền theo tỷ lệ cố định
- Mất: rất nhiều tháng không có gì, nên phần lớn người bỏ giữa chừng
- Chỉ nên chọn nếu bạn làm được đều mà không cần thấy kết quả sớm
Ba ranh giới không nên vượt
1. Đừng dùng thời gian, thiết bị và thông tin của công ty
Đây là ranh giới rõ nhất và cũng bị vượt nhiều nhất — làm việc riêng trong giờ làm, dùng máy công ty, dùng danh sách khách hàng.
Hệ quả không chỉ là chuyện đạo đức: nó thuộc phạm vi kỷ luật lao động và bảo mật thông tin, và có thể dẫn tới chấm dứt hợp đồng. Xem bài kỷ luật lao động: công ty được làm gì.
2. Đừng làm cho đối thủ, và đừng lấy khách của công ty
Nhiều hợp đồng lao động có điều khoản về việc này. Hãy đọc lại hợp đồng của mình trước khi nhận việc ngoài — các dòng cần đọc kỹ ở bài hợp đồng lao động.
Nếu công việc bạn định nhận nằm ở vùng xám, cách an toàn nhất là hỏi thẳng cấp trên. Câu hỏi đó nghe khó nói nhưng dễ hơn nhiều so với việc bị phát hiện sau.
3. Đừng để nó làm hỏng công việc chính
Ba dấu hiệu đã vượt ranh giới:
- Bạn mệt tới mức chất lượng công việc chính đi xuống
- Bạn từ chối những việc đáng làm ở chỗ chính vì không còn sức
- Bạn bắt đầu xử lý việc riêng trong giờ làm
Phép tính đơn giản: công việc chính vẫn là nguồn thu lớn nhất và là thứ có bảo hiểm. Đánh đổi nó để lấy một khoản nhỏ hơn là phép tính sai — trừ khi việc phụ đã đủ lớn để thay thế, và khi đó nó không còn là việc phụ.
Chọn việc gì: ba câu lọc
- Nó có dùng lại kỹ năng bạn đang có không? Nếu có, đơn giá cao hơn và bạn bắt đầu nhanh hơn nhiều.
- Nó có làm bạn mạnh hơn ở nghề chính không? Việc vừa ra tiền vừa tích luỹ năng lực là loại tốt nhất.
- Bạn có duy trì được nếu tháng này bận không? Việc không tạm dừng được sẽ bị bỏ ngay lần đầu công việc chính vào cao điểm.
Nếu đang định học thêm để làm việc ngoài, cách chọn học gì và giữ cho không bỏ dở ở bài tự học khi đã đi làm.
Về giá: đừng nhận rẻ để có việc
Sai lầm phổ biến nhất là nhận mức rất thấp ở khách đầu tiên rồi mắc kẹt ở đó. Ba nguyên tắc:
- Lấy mặt bằng lương theo giờ của nghề mình làm mốc, rồi cộng thêm — vì bạn không có bảo hiểm và không có thu nhập ổn định từ việc này. Tra tại công cụ tra lương.
- Báo giá theo kết quả, không theo giờ, nếu có thể — nó bảo vệ bạn khi làm nhanh hơn dự tính
- Thu trước một phần với khách mới, đặc biệt khi công việc kéo dài
Và viết ra phạm vi công việc trước khi bắt đầu: làm gì, không làm gì, sửa mấy lần. Đây là chỗ phát sinh mâu thuẫn nhiều nhất với việc nhận ngoài.
Hai việc hành chính nên làm sớm
- Thu nhập từ việc ngoài vẫn thuộc diện phải kê khai theo quy định. Hãy hỏi rõ cách kê khai với loại thu nhập của bạn để không bị vướng khi quyết toán — cách đọc các dòng khấu trừ ở bài đọc phiếu lương.
- Tách tài khoản nhận tiền của việc ngoài với tài khoản chi tiêu — để biết thật sự nó mang lại bao nhiêu sau khi trừ chi phí.
Ba dấu hiệu nên dừng lại
- Tính đủ chi phí thì thu nhập thật rất thấp — với việc dùng xe hoặc thiết bị, đây là tình huống rất hay gặp
- Bạn không còn ngày nào nghỉ hẳn trong nhiều tuần liền — dấu hiệu sớm của kiệt sức, xem bài kiệt sức vì công việc
- Bạn làm thêm để bù cho việc lương chính quá thấp — khi đó việc đáng làm là xử lý gốc: xem mình có bị trả dưới mặt bằng không tại công cụ tra lương, và các hướng ở bài vì sao lương một nghề đứng yên nhiều năm
Dấu hiệu thứ ba đáng nhấn mạnh: làm thêm bù được vài triệu mỗi tháng, còn đổi được sang một công việc trả đúng mặt bằng thì bù được nhiều hơn và không tốn thời gian ngoài giờ.
Khi việc phụ lớn dần
Nếu nó bắt đầu vượt một phần đáng kể thu nhập chính, hãy đưa ra quyết định có ý thức thay vì để nó tự trôi:
- Kiểm xem thu nhập đó có ổn định qua ít nhất sáu tháng không
- Tính cả phần bạn sẽ mất khi nghỉ việc chính: bảo hiểm, thu nhập đều, và mạng lưới quan hệ
- Chuẩn bị quỹ dự phòng đủ cho một giai đoạn thu nhập thấp
Cái giá của việc chuyển hướng và đường đi ít tốn nhất ở bài đổi nghề khi đã đi làm vài năm.
Hỏi đáp
Có cần báo với công ty là mình làm thêm không?
Tuỳ nội dung hợp đồng và tính chất việc ngoài. Nếu có bất kỳ khả năng chạm tới lĩnh vực của công ty, hãy hỏi trước — chủ động nói luôn ở thế tốt hơn bị phát hiện.
Làm thêm có ảnh hưởng tới bảo hiểm xã hội không?
Việc tham gia bảo hiểm gắn với quan hệ lao động chính thức. Thu nhập từ việc ngoài không tự động làm phát sinh nghĩa vụ đóng, nhưng nếu bạn ký hợp đồng lao động thứ hai thì cần hỏi rõ — xem bài bảo hiểm xã hội đổi lại được gì.
Ghi việc làm thêm vào CV có nên không?
Nên, nếu nó liên quan tới vị trí bạn ứng tuyển và có kết quả cụ thể. Nó cho thấy bạn chủ động và có kỹ năng thật — cách viết theo kết quả ở bài nhà tuyển dụng đọc CV trong bao lâu.
Nên dành mấy giờ mỗi tuần?
Bắt đầu bằng con số nhỏ mà bạn giữ được đều — sáu tới tám giờ mỗi tuần thường là mức bền. Nhiều hơn mà chỉ duy trì được ba tuần thì kém hiệu quả hơn hẳn.
