Bạn nhận được thư mời. Cảm giác đầu tiên là nhẹ nhõm, và phản xạ thường là trả lời đồng ý ngay để không mất cơ hội.
Nhưng đây chính là thời điểm bạn có nhiều lợi thế nhất trong toàn bộ quan hệ với công ty đó: họ đã chọn bạn, đã bỏ thời gian phỏng vấn, và chưa có ai thay thế. Sau ngày đầu tiên đi làm, mọi thứ chưa làm rõ đều trở thành chuyện đã rồi.
Trước hết: xin thêm thời gian là bình thường
Một tới hai ngày để xem lại là đề nghị hợp lý ở mọi nơi làm việc nghiêm túc. Cách nói:
"Em rất vui khi nhận được thư mời và em muốn nhận vị trí này. Anh chị cho em xin tới hết ngày mai để xem lại vài chi tiết rồi em trả lời chính thức nhé?"
Câu này vừa thể hiện bạn muốn nhận, vừa mở ra khoảng thời gian để hỏi. Nếu bị thúc quyết trong vài giờ mà không có lý do rõ, đó là dấu hiệu đáng chú ý về cách nơi đó làm việc.
Mười thứ phải rõ — theo nhóm
Nhóm tiền
- Lương ghi trong thư mời là gross hay net — hỏi thẳng và xin một con số ước tính thực nhận. Đây là chỗ hiểu nhầm phổ biến nhất.
- Mức đóng bảo hiểm tính trên con số nào. Nếu hợp đồng ghi thấp còn phần lớn là phụ cấp không tính đóng, bạn nhận nhiều hơn mỗi tháng nhưng mất quyền lợi dài hạn — xem bài bảo hiểm xã hội đổi lại được gì.
- Cơ cấu thu nhập: bao nhiêu là lương cứng, bao nhiêu là phần biến đổi, và phần biến đổi tính thế nào — cách đọc ở bài lương theo hoa hồng, sản phẩm và chỉ tiêu.
- Thưởng và các khoản định kỳ: quy định ở đâu, người vào giữa năm tính ra sao — xem bài thưởng cuối năm.
Nhóm điều kiện làm việc
- Thời gian thử việc và lương thử việc, và điều gì xảy ra khi hết thử việc — xem bài thử việc: công ty được và không được làm gì.
- Loại hợp đồng và thời hạn.
- Giờ làm việc thật: mấy ngày một tuần, có ca không, có phải trực ngoài giờ không và tính thế nào — xem bài làm thêm giờ và phép năm.
- Phép năm: bao nhiêu ngày, tính từ khi nào, người vào giữa năm được bao nhiêu.
Nhóm công việc
- Phạm vi công việc và người quản lý trực tiếp — ai giao việc, ai đánh giá bạn.
- Kỳ vọng trong ba tới sáu tháng đầu: họ coi bạn làm tốt nếu điều gì xảy ra.
Mục 10 vừa cho bạn biết mình sắp bước vào việc gì, vừa là căn cứ cho lần xem xét lương đầu tiên.
Ba thứ hay bị hứa miệng — phải đưa vào văn bản
- Mốc xem xét lương sau thử việc hoặc sau sáu tháng, kèm điều kiện cụ thể
- Cam kết về vị trí, phạm vi, hoặc lộ trình — "sau một năm em sẽ lên vị trí này"
- Các thoả thuận riêng: ngày làm việc linh hoạt, làm từ xa, hỗ trợ chi phí đi lại hoặc nhà ở
Lời hứa miệng về lương và lộ trình có tỷ lệ thực hiện thấp một cách đáng kể — không phải vì ai lừa ai, mà vì người hứa có thể chuyển đi, và người thay thế không biết gì về nó.
Cách xin ghi lại mà không gây khó chịu: "Anh chị ghi giúp em một dòng vào thư mời cho em dễ nhớ nhé" — nhẹ nhàng và hầu như luôn được chấp nhận.
Nếu muốn thương lượng thêm
Thời điểm duy nhất là trước khi bạn nói đồng ý. Bốn nguyên tắc:
- Nói rõ bạn muốn nhận trước khi nêu đề nghị — điều này giữ được thiện chí
- Đề nghị một điều, tối đa hai, không đưa cả danh sách
- Có căn cứ: mặt bằng thị trường cho chức danh và tỉnh của bạn, tra tại công cụ tra lương
- Nếu lương đã khoá, chuyển sang thứ khác: mốc xem xét sớm, thêm phép, ngày bắt đầu muộn hơn, hỗ trợ đào tạo — danh sách ở bài ngoài lương cứng
Cấu trúc thương lượng chung — chuẩn bị ba con số, hỏi trước khi đề xuất — ở bài thương lượng trong công việc hằng ngày.
Ngày bắt đầu — đừng bỏ qua
- Đủ thời gian bàn giao ở nơi cũ theo thời hạn báo trước — xem bài nghỉ việc đúng cách
- Cân nhắc mốc chi trả thưởng ở nơi cũ, nếu khoản đó đáng kể
- Chừa vài ngày nghỉ giữa hai công việc nếu được — bắt đầu công việc mới trong trạng thái đã cạn sức là khởi đầu tệ
Trước ngày đầu tiên: bốn việc
- Chuẩn bị bộ hồ sơ giấy tờ — danh mục ở bài bộ hồ sơ xin việc bản giấy
- Kiểm mã số bảo hiểm xã hội của mình — chỉ nên có một mã duy nhất
- Hỏi ngày đầu tiên cần mang gì, tới đâu, gặp ai
- Đọc lại thư mời một lần cuối và lưu bản gốc
Khi ký hợp đồng chính thức
Hợp đồng lao động mới là văn bản có giá trị, không phải thư mời. Ba việc:
- Đối chiếu từng con số với thư mời: lương, chức danh, thời hạn, ngày bắt đầu
- Đọc kỹ các dòng hay bị bỏ qua — xem bài hợp đồng lao động: đọc kỹ tám dòng này
- Yêu cầu một bản gốc cho mình và lưu lại
Nếu có chỗ nào khác với thư mời, hãy hỏi trước khi ký — sau khi ký thì hợp đồng là căn cứ, không phải thư mời.
Nếu có hai lời mời cùng lúc
- Nói thật với cả hai rằng bạn đang cân nhắc một lựa chọn khác và xin thêm thời gian — cách này được tôn trọng hơn nhiều so với im lặng rồi rút lui
- Đừng dùng bên này để ép bên kia theo kiểu ra tối hậu thư; nó có thể phản tác dụng — xem bài có lời mời từ nơi khác
- So bằng bốn tiêu chí, không chỉ bằng lương: phần còn lại sau chi tiêu, người quản lý trực tiếp, việc bạn học được, và tính ổn định
Nếu quyết định từ chối
Trả lời sớm, ngắn gọn và lịch sự. Ngành nào cũng nhỏ hơn ta tưởng, và người tuyển bạn hôm nay có thể ở nơi khác vài năm sau — xem bài quan hệ nghề nghiệp.
Bốn dấu hiệu nên cân nhắc lại
- Không cho xem hợp đồng trước khi nghỉ việc cũ
- Từ chối ghi vào văn bản những gì đã hứa miệng
- Thúc bạn quyết trong vài giờ mà không có lý do rõ ràng
- Yêu cầu nộp tiền dưới bất kỳ hình thức nào để được nhận vào làm
Dấu hiệu cuối là dấu hiệu dừng lại ngay. Với ba dấu hiệu đầu, hãy hỏi thẳng lý do — câu trả lời cho bạn biết nhiều điều về nơi sắp làm việc.
Hỏi đáp
Hỏi nhiều quá có bị đánh giá là khó tính không?
Hỏi rõ về điều kiện làm việc là chuyện bình thường và người tuyển có kinh nghiệm coi đó là dấu hiệu tốt. Điều gây khó chịu không phải số câu hỏi mà là cách hỏi — hãy hỏi gọn, một lần, và nói rõ bạn muốn nhận việc.
Thư mời có giá trị pháp lý không?
Nó thể hiện đề nghị của công ty, nhưng văn bản có giá trị ràng buộc là hợp đồng lao động đã ký. Vì vậy hãy đối chiếu kỹ hai văn bản với nhau.
Lương thử việc thấp hơn nhiều thì có bình thường không?
Lương thử việc tính theo tỷ lệ trên mức của công việc đó và không được thấp hơn mức tối thiểu vùng. Hãy hỏi rõ con số cả hai giai đoạn — xem bài lương tối thiểu vùng.
Đã đồng ý rồi mới thấy điều khoản không ổn thì sao?
Nêu ngay, trước khi ký hợp đồng và trước ngày bắt đầu. Càng sớm càng dễ, và phần lớn nơi làm việc nghiêm túc sẽ trao đổi lại — miễn là bạn nêu một cách rõ ràng chứ không im lặng rồi bức xúc.